خسرو ناقد؛ طرح اوليه اين گفتار را من دو سال پيش به بهانه وداع با محمد خاتمي فراهم آورده بودم؛ يعني زماني که دوران رياست جمهوري او به پايان رسيده بود و با پيروزي محمود احمدي نژاد، کمابيش نشانه هاي آغاز دوره اي تازه و کاملاً متفاوت به چشم مي خورد. بي گمان دوران پر تلاطم هشت ساله اي که به هر حال «دوران اصلاحات» نام گرفته است، نه تنها نقطه عطفي در تاريخ جمهوري اسلامي به شمار مي آيد، بلکه رويدادهاي آن مي تواند به عنوان نمونه اي جامعه شناختي در نظر گرفته شود. از اين رو فرآيند شکل گيري و فرجام آن نيازمند بررسي دقيق و همه جانبه است. طرح پرداختن به يکي از جنبه هاي اين حرکت اصلاحي نيز کوششي بود در پاسخگويي به اين نياز. اما آن زمان از انتشار يادداشت هايم درگذشتم و بهتر ديدم که چندي صبر کنم تا طغيان احساسات و غليان عواطف اندکي فرو نشيند و پس از جابه جايي هاي پيش رو و بعد از تغيير و تحولاتي که برخي با اميد و بعضي با اضطراب در انتظار آن نشسته بودند، شايد فرصتي مناسب و آرامشي نسبي پديد آيد و دگرباره زمان طرح مسائل بنيادين فرا رسد. به هر حال، در آن روزها تنها با يادداشتي کوتاه با عنوان «مي خندد اين مرد يا مي گريد؟» در وبگاه شخصي ام بسنده کردم.

اينک اما در دهمين سالگرد انتخابات دوم خرداد ماه 1376 بهانه اي در دست است تا نقطه نظرات محمد خاتمي را پيرامون يکي از اساسي ترين معضلات جامعه ايران باز خواني و بررسي کنم. انتخاب محمد خاتمي به رياست جمهوري اسلامي تا حدي غيرمترقبه و دور از انتظار بود. با اين گزينش نسبتاً آزاد، اميد به تغييراتي بنيادين در لايه هاي گوناگون جامعه که با شور و شوقي وصف ناپذير و به طور گسترده در انتخابات شرکت کرده بودند، پديد آمده بود. محمد خاتمي، بي گمان با آگاهي از اميدها و انتظارهاي برآمده از نويد و وعده هاي انتخاباتي و با اين بينش و بصيرت پا به عرصه سياست اجرايي گذاشت که بتواند با مدارا و متانت، موانع پيش روي پيشرفت جامعه را از ميان بردارد و عرصه را براي مشارکت همگان در حيات اجتماعي آماده سازد. او در اين راه به درستي دريافت که يکي از مسائل بنيادي و اصولاً اساسي ترين چالشي که ايران و ايراني، حداقل در طول صد و پنجاه سال گذشته، با آن روبه رو بوده است، تقابل و رويارويي سنت و تجدد و چگونگي گذار از اين تنگناي تاريخي است. سير وقايع و رويدادهاي ده سال گذشته نيز نشان داد که او مشکل را شناخته و دقيقاً بر مساله اي حياتي دست گذارده است.

اما محمد خاتمي در مسير فراهم آوردن زمينه هاي حل اين تضاد، با چنان دشواري هايي مواجه شد که به رغم نخستين گام هاي موفقيت آميز، خود نيز سخت در هزارتوي آن گرفتار آمد و به سختي و آهستگي بسيار توانست گامي چند در اين راه بردارد و سرانجام نيز با چشمي گريان و چشمي خندان، صحنه سياست اجرايي کشور را در حالي ترک گفت که به «فرصت سوزي» و عدم پيگيري مطالبات انتخاب کنندگانش متهم شد. شايد او به سخت جاني سنت هاي خرافي و خرافه هاي سنتي و نيز به سماجت واپسگرايان وقوف کافي نداشت. شايد هم محتاطانه و محافظه کارانه به اين مساله مي نگريست و هراس داشت که اگر کار رويارويي سنت و تجدد در همه عرصه هاي اجتماعي و فرهنگي بالا گيرد، به آنچه او آن را به کرات «اوجب واجبات» مي ناميد، خدشه اي وارد شود. اصولاً خاتمي گرفتار مخمصه اي شده بود که رهايي از آن به سادگي ممکن نبود. خاتمي نتوانست ساختار را با انتظارات و مطالبات مردمي که او را به رياست جمهوري برگزيده بودند تطبيق دهد و ميان اين دو تعادل و تعاملي مطلوب پديد آورد. اينکه آيا او به رغم تمام اين دشواري ها و موانع و به رغم احتياط ها و وسواس ها، توانست گشايشي در عرصه اجتماع و فرهنگ و سياست پديد آورد و تا چه حد در پيشبرد خواسته هايش موفق بود، پرسشي است که پاسخ به آن محتاج نگرشي کارشناسانه و نگاهي دقيق و جامعه شناسانه است و نيز قياسي واقع بينانه از دوران پيش و پس از زمامداري او. بديهي است که اين کار نيازمند زمان است و فاصله گرفتن از فضاي هيجان زده کنوني و دوري جستن از ابراز نظرهاي غالباً احساسي و عاطفي.

آنچه اما من در اين گفتار مدنظر دارم، سنجش نقطه نظرات خاتمي است در نقد سنت و تجدد بر اساس تأملات و تاليفات او. اين نکته را نيز ناگفته نگذارم که آنچه در اين گفتار مي آيد، صرفاً نقل گفته ها و نوشته هاي محمد خاتمي نيست، بلکه کوششي است در گسترش ديدگاه هاي او به منظور رهيافت به سنجش سنت و تجدد و نيز آغاز دوباره گفت وگويي با اهل نظر پيرامون اين معضل بنيادي جامعه ما تا شايد از اين طريق گشايشي در کارمان پديد آيد.

نيازي به تاکيد ندارد که يکي از عميق ترين بحران ها و شايد اساسي ترين معضل جامعه ما ريشه در تقابل سنت و تجدد دارد و دستً کم علل ناکامي نهضت هاي اجتماعي صد و پنجاه سال اخير را بايد در لاينحل ماندن اين معضل جست و جو کرد. خاتمي نيز طرح و پاسخگويي به مساله رويارويي سنت و تجدد را از همان آغاز کار، به مثابه يکي از مهمترين معضلات جامعه، در دستور کار خود قرار داد. زيرا بر اين باور بود که اين مساله، نه تنها جامعه ايراني را نزديک به دو سده است که فلج و از حرکت و پيشرفت باز داشته، بلکه اصولاً يکي از اساسي ترين معضلات عصر حاضر است و بي گمان اصلي ترين چالشي است که در برابر سرزمين هاي شرق مسلمان قرار دارد. شايد هم بر مبناي همين باور بود که به طرح اين مساله در سطح ملي بسنده نکرد و کوشيد تا حداقل با عنوان کردن آن در گسترده اي فراخ تر، نگاه و نظر انديشمندان و دولتمردان جهان را نيز به پيچيدگي مسائل اجتماعي و سياسي شرق مسلمان جلب کند و آنان را از ساده انگاري در ارائه راهکار هاي شتابزده براي رفع اين بحران بر حذر دارد.

او در آغاز در مقاله اي با عنوان «سنت نيز جاودانه نيست» کوشيد تا با نگاهي انتقادي مساله تقابل سنت و تجدد و پيشنهادها و راهکارهاي خود را در سطح جهاني مطرح کند. خاتمي در اين مقاله که در همان سال نخست رياست جمهوري اش در روزنامه آلماني «فرانکفورتر آلگماينه» - يکي از معتبرترين و پر خواننده ترين روزنامه هاي اروپا - منتشر شد برآن بود تا افزون بر تبيين ديدگاه هاي خود در اين زمينه، توجه افکار عمومي جوامع غربي و پيش از همه نگاه نخبگان فرهنگي را به ضرورت و اهميت گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها به عنوان رهيافتي براي حل اين مساله معطوف دارد.

خاتمي نقد سنت و تجدد را در امتداد طرح گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها مي داند و اصولاً باور دارد که چنين گفت وگوهايي براي درک و دريافت درست معضل تقابل سنت و تجدد لازم و مفيد است. البته اهميت طرح اين مساله و جذابيت نظرات محمد خاتمي، کمتر به موضوع و مضمون گفتار او بستگي دارد؛ چرا که اين مضامين را پيشتر نيز ديگر انديشمندان و روشنفکران در شرق و غرب طرح و بررسي کرده اند. اهميت طرح موضوع و جذابيت مضمون سخنان خاتمي، بيشتر در اين واقعيت شگفت و اميدوارکننده نهفته بود که دولتمردي از مشرق زمين، با تيزبيني و درايت و دليري و با قبول خطرات احتمالي، به يکي از اساسي ترين مسائل عصر حاضر پرداخته است. او رويارويي سنت و تجدد را مساله اي بنيادين مي داند که گريبانگير اغلب جوامع شرقي را گرفته است و با طرح آن در سطح جهاني و مخاطب قرار دادن جامعه بشري و انديشمندان و روشنفکران و دولتمردان جهان، درصدد بود تا نه تنها علل مشکلات و ريشه مسائل ملي و منطقه اي را بازگو کند، بلکه نشان دهد که دفع بحران هاي موجود در جهان و از آن جمله کابوس گسترش تروريسم و علت اصلي بروز اختلافات ميان جوامع غربي و شرقي - خاصه ميان غرب و جهان اسلام - در حل معقول و منطقي مسئله «تقابل سنت و تجدد» است. به بياني ديگر، خاتمي با طرح اين معضل، انديشمندان جهان را بهاري مي طلبد تا با همفکري آنان گره از اين بحران صد و پنجاه ساله بگشايد.

او در آغاز گفتارش نخست به اهميت موضوع اشاره مي کند و پيش از طرح مساله و ريشه يابي بحران در کشورهايي نظير ايران، خاطرنشان مي کند که «سنت، تجدد و توسعه» مفاهيمي اند که در عصر حاضر بيش از همه ذهن و زبان اغلب انديشمندان زمان ما، به ويژه روشنفکران کشورهاي بيرون از دايره جغرافيايي و تمدني غرب را به خود مشغول داشته است. با پيدايش تمدني نوين، فرهنگ متناسب با آن نيز به تدريج استقرار مي يابد. اما زوال تمدن کهن و پيدايي تمدني نو، به معناي از ميان رفتن تمام آثار و اثرات فرهنگي تمدن زوال يافته نيست. مردماني که روزگاري در گستره تمدني ديگر مي زيسته اند، با فروپاشي آن، هنوز با آثار فرهنگ کهن زندگي مي کنند و تاثيرات جدي آن در متن جان و ذهنشان به جا مانده است. چنين مردمي در مواجهه با تمدن و فرهنگ جديد دچار تضاد مي شوند. از سويي واقعيت هاي زندگي ايشان متاثر از نتايج و ضرورت هاي تمدن جديد مي شود و از سوي ديگر، در نگاه نخست چنين مي نمايد که باورها و ارزش هايي که با جان و روح آنان دمساز است، با ارزش ها، معيارها و باورهاي تمدن جديد سر سازگاري ندارد و نهايتاً در تضاد است. به باور خاتمي، اين درست همان تضادي است که ايرانيان و ديگر اقوام و ملل مشابه گرفتار آنند. در واقع اين تضاد سرچشمه بسياري از بحران هاي روحي و اجتماعي در اين جوامع است که البته با بحران هاي زندگي غربي تفاوت بنيادي دارد. از اين رو تا زماني که اين تضاد به صورتي اساسي و ريشه اي حل نشود، بحران همچنان پابرجاست.

خاتمي سپس به منشاء پيدايش و فرآيند تمدن در مغرب زمين و نيز به چگونگي نفوذ فرهنگ و تمدن غرب در جوامع شرقي و دگرگوني هاي ناشي از آن اشاره مي کند. اينکه تقابل تجدد و فرهنگ سنتي يکي از مهم ترين علل بروز بحران در انديشه و زندگي ماست قابل کتمان نيست. اما پرسش اساسي اين است که چه بايد کرد؟ آيا پيش روي ما تنها دو راه قرار دارد؟ يا بايد زنداني سنت بمانيم يا چاره اي جز محو شدن در فرهنگ و تمدن غرب براي ما ميسر نيست؟ آيا اين تقابل را به گونه اي ديگر مي توان از ميان برداشت يا آن را به حداقل حد ممکن کاهش داد و چنان بي خطر کرد که حيات اجتماعي و هويت تاريخي ما را نابود نکند؟ تجربه به ما نشان داده است که راه سنتگرايان افراطي و روش تجدد گرايان تندرو همواره با شکست مواجه شده است. شايد بحراني که اينک ترکيه درگير آن است، نمونه اي زنده از تندروي در «مدرنيزاسيون» جامعه اي سنتي از بالا و سرپوش گذاشتن بر واقعيت هاي اجتماعي است. بحران موجود در ترکيه نشان مي دهد که تقابل سنت و تجدد با تغيير و تحولات آمرانه قابل رفع نيست. اصلاحات اجتماعي تنها آنگاه اقبال موفقيت دارند که نخست لوازم فرهنگي پيدايي و پذيرش آنها در سطوح پاييني جامعه فراهم شده باشد. غرب ستيزي و تجددگريزي نيز چاره کار نيست. تجربه حرکت هاي افراطي و گرايش به انزوا و ماندن در حصار «پرده آهنين» نيز که طبعاً پيامد انقلاب ها و نتيجه انقلابي گري است، راه به جايي نمي برد.

در هر حال، تکرار اين تجارب تنها موجب افزايش بحران و پيدايش مسائل بيشتر و بحران هايي جديد خواهد شد. بر اساس تجربه هاي يکصد و پنجاه سال گذشته، مي توان نتيجه گرفت که در دنياي امروز با صدور احکام شرعي و خيال پردازي نمي توان از ورود و نفوذ تمدن و فرهنگ غرب به درون جامعه اي جلوگيري کرد. از سوي ديگر، با بخشنامه و تصويب منشور و جز اينها نيز نمي توان سنت را از جوامع بيرون راند. با زور و اعمال قدرت و خشونت و امر و نهي کردن اقتدار مداران و نيز با تصويب قوانيني به دور از ساختارهاي فرهنگي و واقعيت هاي جامعه نمي توان بر دشواري هاي اجتماعي فائق آمد و بحران ها را به سلامت پشت سر گذاشت. حداکثر شايد بتوان براي مدت زماني کوتاه بر مشکلات سرپوش گذاشت.

ناگفته پيداست که رويارويي سنت و تجدد يا به بياني ديگر، مساله گذار از ساختارهاي پوسيده و ناکارآمد و پذيرش نوگرايي متکي به عقلانيت انتقادي، مختص به سرزمين هاي شرقي يا جوامع مسلمان نيست و کشورهاي غربي نيز - هر چند در ابعادي ديگر- با آن سر و کار دارند. اما آنچه در اين ميان مهم و اساسي است، طرز برخورد و شيوه يافتن راهکارهايي براي اين معضل است. از اين رو با آنکه جوامع غربي کمتر درگير مسائل مبتلا به سنتگرايي افراطي اند، با اين همه متفکران غربي نيز خود را از پرداختن به اين مسائل بي نياز نمي بينند. «لشک کولاکوفسکي» در شمار آن گروه از انديشمندان غربي است که در آثارش به طور جدي به اين مساله پرداخته است. چکيده نظرات و جايگاه او در گفتمان سنت و مدرنيته به هيچ وجه از بحث ما دور نيست و شايد بتوان آن را در اين سخن او بازيافت، آنجا که مي گويد؛

«در جوامع گوناگون دو وضع موجود را همواره بايد به خاطر سپرد؛ يکي آنکه اگر نسل هاي جديد، در مقابل سنتي که از پدرانشان به ارث برده اند، پي درپي شورش نمي کردند و سر به عصيان برنمي داشتند، ما امروز هنوز در غارها زندگي مي کرديم. دوم آنکه اگر روزي شورش و عصيان عليه سنت موروثي، همگاني و عام شود، جاي ما دوباره در غارها خواهد بود. پيروي از سنت و ايستادگي در برابر سنت به اندازه هم براي زندگي اجتماعي لازم و ضروري است. جامعه اي که پيروي از سنت در آن پرقدرت شود و بر تمام شئونات زندگي مسلط شود، محکوم به رکود و سکون است. از سوي ديگر، جامعه اي که شورش عليه سنت در آن همگاني شود، محکوم به نابودي است. جوامع همواره هم ايجاد کننده ذهنيت سنت گرايانه و هم پديدآورنده روح عصيانگر عليه سنت بوده اند؛ هر دو ضروري است. اما فراموش نکنيم که اين دو هميشه فقط در تضاد و ناسازگاري، و نه در ترکيب و آميزش، قادر به همزيستي با يکديگرند. اين انديشه که بشريت مي بايد خود را از شر ميراث معنوي اش «خلاص» کند و دانشي و منطقي با «کيفيت ديگري» شالوده ريزي کند، مقدمه اي است براي برپايي استبدادي ضد فرهنگ».

خاتمي نيز با برشمردن مسائل و مشکلات تمدن غرب به اين نکته اشاره دارد که تمدن غرب نيز امري بشري است و از اين رو، نسبي و گذرا، مگر آنکه ادعا کنيم که با برآمدن خورشيد تمدن جديد، چشمه پرسش ها و نيازهاي معنوي و نيازمندي هاي مادي انسان نيز خشکيده شده است. فراموش نکنيم که تمدن پاسخي است به روح کاوشگر انسان که پيوسته از جهان هستي، عالم و آدم پرسش مي کند و اين نيازهاي تازه آدمي است که همواره او را به تلاش و کوشش براي رفع آنها مي کشاند. مگر تمدن از پاسخي که انسان به پرسش ها و نيازهاي گوناگون خود مي دهد، پديد نمي آيد؟ البته در اين فرآيند آن دسته از پرسش ها و نيازهاي آدمي برتري و اهميت دارد که تمدن زاست. اگر بپذيريم که پرسش ها و نيازهاي انسان با گذر زمان و تغيير زمانه، ديگرگون مي شود و رنگي ديگر و اثري تازه به خود مي گيرد، بايد بپذيريم که تمدن ها نيز ديگرگون مي شوند و تمدني پايدار و پاينده وجود ندارد.

تا انسان هست، پرسشگري و نيازمندي او هم هست و هر پرسشي که پاسخ داده شود و هر نيازي که برآورده شود، آدمي را با ده ها پرسش نو و ده ها نياز تازه روبه رو مي کند. در پايان اين فرآيند پيچيده که جان آدمي را درمي نوردد، کمال زندگي مي تواند حاصل شود. هر تمدني مادام که با اتکا به نيروي ذاتي خود بتواند پرسش هاي انسان ها را پاسخ گويد و نيازهايشان را برآورد، پايدار مي ماند. تمدن غرب تاکنون توانسته است با تکيه بر نيروي ذاتي خود بحران هاي بسياري را پشت سر گذارد؛ بحران هايي بزرگ که مبدا و منشاء آنها در قرن نوزدهم ميلادي بود و تا قرن بيستم ادامه يافت و چهره کريه خود را در دو جنگ جهاني نشان داد. غلبه تفکر ليبرالي با اتکا به نظام اقتصاد بازار بر رقيب سوسياليستي و اقتصاد دولتي، تنها با تکيه بر دموکراسي و گسترش آزادي هاي فردي ممکن شد. بگذريم که ضعف دروني جهان سوسياليستي و عدم آمادگي براي اصلاحات بنيادي در ساختار نظام، انحطاط اعجاب آور آن را در پيش چشمان متحير جهانيان موجب شد. تجربه فروپاشي نظام هاي کمونيستي بار ديگر نشان داد که نه تنها هيچ نظام و حکومتي مقدس و جاودانه نيست، بلکه در صورت ناکارآمدي و نابکاري، به هيچ وجه سزاوار حفاظت و حراست نيست.

در ارزيابي نقاط ضعف و قوت فرهنگي تمدن غرب نيز خاتمي پا از مدار انصاف بيرون نمي نهد و با اشاره به ضعف تمدن غرب در قرون وسطي در پاسخگويي به مسائل مبرم انسان ها، به تلاش هاي روشنفکران و انديشمندان در دوران روشنگري ارج مي نهد. انديشه ورزي و کوشش هاي متفکران غربي و گسترش جنبش اصلاح دين، موجب فروپاشي کليسا و بدنامي روحانيت شد و نابودي ساختار فئودالي را در پي داشت. در واقع ويراني بناي پوسيده تمدن قرون وسطي، نتيجه ناتواني نظام هاي حاکم در رفع نيازهاي مادي و معنوي انسان ها بود، انسان هايي که با شعار آزادي، برابري و برادري، «انقلاب کبير فرانسه»، يعني مشهورترين واقعه دوران مدرن را آفريدند. خاتمي تاکيد دارد که تمدن غرب در کنار انکشافات جديد و تکنولوژي مدرن، آزادي انديشه، حاکميت قانون، حق حاکميت مردم و مهمتر از همه، نهادي کردن اين اصول و دستاوردهاي بسيار ديگر را براي انسان ها ممکن ساخت. ولي يادآور مي شود که استعمار و سرکوب خشن و خون بار ملت هايي که به حوزه تمدني غرب تعلق نداشتند نيز از پيامدهاي دوران مدرن است. غارت سرمايه هاي مادي و انساني، نابودي محيط زيست و محو بسياري از ارزش هاي انساني و دستاوردهاي معنوي و اخلاقي، همه روي ديگر تمدن غرب است.

اگر ما بپذيريم که انسان ها براساس آگاهي و اراده آزاد، خود قادرند راه خويش را انتخاب کنند، بنابراين نه منطقي و نه انساني است که از آنان بخواهيم که بي چون و چرا در برابر هيمنه و هژموني فرهنگ و تمدن غرب تسليم شوند. از سوي ديگر غيرممکن است که بسياري از پديده هاي غرب را مردود دانست و با تعصب و تصلب، در برابر آنچه نام و نشان از غرب دارد ايستادگي کرد. اين امر به فرض محال، حتي اگر ممکن نيز مي نمود، نه معقول و مقبول مي بود و نه مطلوب. خاتمي بر اين باور است که در اولين قدم بايد تمدن و تاريخ و فرهنگ غرب را واقعاً شناخت و ساختارها و ساز و کارهاي آن را دريافت. البته در اين راه به پايه هاي سنتي تمدن ها نيز نمي توان بي توجه بود؛ چرا که هويت تاريخي و اجتماعي ملت ها در آنها نهفته است. خاصه ملت هايي با تمدني کهن و فرهنگي پرمايه. ولي اضافه مي کند که سنت نيز چون تمدن امري بشري است و قابل تغيير و تحول. اصولاً بخش عمده آنچه امروز سنت ناميده مي شود، ساخته دست بشر و نياز دوراني از حيات اجتماعي اوست و بي گمان متاثر از وضع زمان و شرايط تاريخي و وضعيت اجتماعي، از اين رو متحول و تغييرپذير.

سنت نه جاودانه است و نه مقدس؛ چنانکه نظام هاي حکومتي نيز ابدي و مقدس نيستند و لاجرم حفظ و حمايتشان در هر شرايطي از اوجب واجبات نيست. اگر قبول داريم که سنت و نظام هاي برآمده از سنت امري بشري است و اگر بپذيريم که هيچ ساخته انسان نبايد حيات و هستي او را محدود و مسدود کند، بنابراين حفظ سنتي که دوران اش به پايان رسيده است، چيزي نيست جز تحميل قالبي تنگ بر وجود آزادي طلب و روح گسترش خواه انسان. و اين عمل ناروا حتي اگر به زور و با اعمال خشونت ممکن و ميسر باشد (که بي گمان در دراز مدت امکان پذير نخواهد بود و تاريخ سرزمين هاي گوناگون گواه اين ادعاست) خيانت به هستي و خسارت به جان آدمي است. شکي نيست که وقتي ذهن انسان به شيوه اي خاص از درک و دريافت پديده ها عادت کند، با دشواري بسيار قادر به ترک آن است. اين دشواري خاصه زماني بزرگ مي شود و مساله مي آفريند که سنت رنگ و بوي دين نيز به خود مي گيرد.

با اين همه ما محکوم به حل شدن در فرهنگ و تمدن غرب نيستيم؛ مگر آنکه از نقش آزادي و اراده انسان که بي گمان تحت تاثير محيط و تاريخ و اجتماع است - ولي اسير اين عوامل نيست - غافل شويم. از سوي ديگر از پيشرفت هاي علمي مغرب زمين در گستره دانش هاي گوناگون و از دستاوردهاي عظيم بشري که در زمينه هاي اجتماعي و سياسي پديد آمده است و همچنين از ارزش هاي معنوي و اخلاقي برخاسته از آنها نيز نمي توان چشم پوشيد. نبايد فراموش کرد که اين همه نه تنها دستاوردها و ارزش هاي تمدن و فرهنگ غرب، که ميراث ارزشمندي است که طي قرون متمادي و در نتيجه تماس و تاثير متقابل فرهنگ ها و تمدن هاي گوناگون نصيب جامعه بشري شده است.

پرسش بلندپروازانه خاتمي اين است که چرا ما نتوانيم با گذار از مرحله کنوني و با فراتر رفتن از امروز، نسبتي نو و ارتباطي تازه با وجود و عالم هستي پيدا کنيم و با نگرش و بينشي جديد، در شکل دادن و پيدايش تمدني تازه سهيم و همراه شويم؟ تمدني که هم بر گذشته هويت ساز ما تکيه داشته باشد و هم از دستاوردهاي بزرگ و اعجاب انگيز تمدن جديد بهره گرفته باشد. تمدني که مرحله اي تازه در حيات انسان به شمار آيد. بي ترديد توشه راه و دستمايه اصلي ما در رسيدن به اين مقصد عالي، همواره بايد «نقد سنت» و «نقد تجدد» باشد. البته اين مهم با بازگشت به گذشته و پافشاري بر سنت هاي پوسيده که خود عين ارتجاع است، و نيز با تکيه بر ساختارهاي کهن و اعمال قدرت و اقتدارگرايي و کيش شخصيت عملي و ميسر نمي شود. آغاز اين راه يافتن جايگاهي مطمئن است براي گذار از امروز و فراتر رفتن از زمان حال و تلاش براي رسيدن به فردايي بهتر و آينده اي روشن تر که بر امروز و ديروزمان تکيه دارد. اما همواره در خاطر داشته باشيم که آنچه امروز و براي نسل حاضر «جديد و مدرن» و لاجرم جذاب و خواستني است، فردا و براي نسل هاي آينده کمابيش «سنتي دست و پاگير» به شمار مي آيد که طغيان عليه آن امري طبيعي مي نمايد.