«بيگانه» آلبر کامو به نوشته رولان بارت اولين اثر کلاسيک بعد از جنگ جهاني است و مي توان گفت هم بهترين اثر اين نويسنده است و هم از بهترين رمان هاي قرن بيستم، هم رديف رمان هايي چون «يوليسس»، «خشم و هياهو»، «آفتاب همچنان مي دمد»، «قهرمانان و گورها»، «انفجار در کليساي جامع» و نظاير آنها. اين حرف چون و چرا ندارد بلکه «چون و چرا»يش در دليل منتقد بر اين حرف است.
ابتدا پيش از آنکه به خود رمان وارد شويم، جمله اي را نقل مي کنم که نمي دانم گوينده اش کيست و آن اين که؛ «آثار کلاسيک را بايد هر ربع قرن، يک بار ديگر ترجمه کرد» و اين حکم در مورد «بيگانه» ضرورتي مضاعف دارد چرا که يک ترجمه از آن را چهل پنجاه سال پيش، جلال آل احمد کرده بود و خودش در مورد حکايت ترجمه کردنش مي گويد که براي يادگيري زبان به ترجمه دست زده است؛ گناهي نابخشودني،
چرا که ترجمه، به هيچ وجه، يافتن معادلي در زبان مقصد براي کلمه اي در زبان مبدأ نيست که بتواند به کار يادگيري زبان بيايد؛ از اين بگذريم که صحبت بر سر «ترجمه» نيست بلکه بر لزوم بازنگري در ترجمه هاي قديمي است، البته نه به اين منظور که آنها را با کلمات جديد آرايش دهيم و به قولي از آنها «راحت الحلقوم» بسازيم؛ ترجمه بايد رنگ ترجمه و رنگ زمان نوشته شدنش را داشته باشد؛ ليکن اين بازنگري در ترجمه هاي قديم کمک گرفتن از امکاناتي است که زبان مبدأ در طول زمان کسب کرده است (از اين منظر، خصوصاً تطبيق ترجمه هاي فلسفي قبل از انقلاب با بعد از انقلاب مثالي عالي در اختيارمان مي گذارد).
با اين حساب و با توجه به ترجمه بد جلال آل احمد از اين کتاب (گويا آقاي اعلم هم از اين کتاب ترجمه اي کرده اند که از خوانندگان مي خواهم آن را مستثنا کنند چرا که منتقد به آن دسترسي نداشته است) ترجمه «بيگانه» ضروري مي نمود و البته از مزيت هاي ترجمه جديد افزودن الحاقاتي به اول کتاب است؛ الحاقاتي چون تفاسير سارتر، بارت و بلانشو از اين کتاب (فقط کاش اين تفاسير، حداقل در مورد اين سه نفر، به صورت کامل مي آمدند) تفاسيري که عملاً جايي براي منتقد نمي گذارند چرا که گويا درخشان ترين حرف ها در باب اين کتاب گفته شده است؛ اينکه در «بيگانه» ما گويا شخصيت ها را از پشت شيشه مي بينيم، ادا و اطوارها و کنش ها هستند، اما گفته ها غايب اند، چيزها شفاف اند و معناها کدر، به عبارتي شخصيت ها به مداري غير از مدار ما تعلق دارند (تفسير سارتر)؛ اينکه راوي اگر چه اول شخص است به هيچ وجه راه را براي روانشناسي گرايي يا مونولوگ هاي موعظه کننده باز نمي کند بلکه نوعي عينيت ناب و في نفسه را ارائه مي کند (تفسير بلانشو)؛ اينکه راوي گرفتار يک تقدير ناگزير (آفتاب) است، آفتابي که نظم نياکاني نشانه ها را بسط مي دهد و اين ابهام بين آفتاب/ گرما و آفتاب/ روشن بيني وجود دارد و همين از «بيگانه» يک تراژدي بزرگ ساخته است (تفسير بارت).
با اين حال شايد بتوان اين ديدگاه ها را بسط داد و اندکي به جنبه هاي مغفول مانده (يا حذف شده) از آنها اشاره کرد. راوي «بيگانه» واجد عينيتي نفوذناپذير است و داستانش را هم با چنين جمله اي آغاز مي کند؛ «امروز مادر مرد». و اين همان مادري است که وقتي به يادش مي افتد که در زندان به خاطرش مي گذرد که اگر در تنه درختي مرده هم محبوس بود، به آن عادت مي کرد، و بعد يادآوري مي کند که اين طرز تفکر مادر مرده اش بوده که عادت داشته گهگاهي به صداي بلند اعلانش کند.
در اين جا شايد مقايسه اي به کمک مان بيايد؛ مورسو راوي «بيگانه» و کارآگاه خصوصي «خرمن سرخ» داستان دشيل همت، يکي از داستان هاي سياه يا نوآر که احتمالاً در دسته کتاب هاي سرگرم کننده قرارش مي دهيم؛ ليکن اين دو کتاب وجه مشترکي دارند؛ تکيه بر عينيت و عاري بودن راوي/ قهرمان از زندگي دروني غني. توجه به اين نکته نيز که کامو در اين کتابش تحت تاثير ادبيات امريکايي بوده است، ما را به اين مقايسه تشجيع مي کند. داستان ها را مي توان حکايات مردان دانست چرا که عملاً به زبان و نظام نمادين تعلق دارند، از همين رو به دنياي مردانه تعلق دارند. استعاره مادر اسکيزوفرنيک/ بلعنده نيز يادآور امر واقعي و خطراتي است که اين نظام را تهديد مي کند. در نقل قول بالا از «بيگانه» نيز با قلب چنين استعاره اي روبه روييم؛ بلعيده شدن توسط درخت يا طبيعت يا همان مادر. از همين جا شايد بتوان نتيجه گرفت که مورسو، راوي «بيگانه»، نگران آن است که مادرش نمرده باشد و از همين رو آن قدر بر اين موضوع تکيه مي کند، به عبارتي مرگ مادر مورسو بر تمام رمان سايه افکنده است چرا که راوي مي خواهد مطمئن شود که مادرش مرده است؛ توداري و عينيت محض نيز تاکتيک هايي هستند براي آنکه جهان مردانه بتواند انسجامش را حفظ کند و از دخول زن به آن جلوگيري کند. ليکن چنين تاکتيکي نمي تواند مانع از روبه رو شدن قهرمان با امر توضيح ناپذير، امر خارج از نظام نمادين شود؛ چرا که عينيت همان آفتاب است، همان نوري که قرار است کل جهان را روشن کند و انسان را به «روشن بيني» برساند؛ ليکن همين «آفتاب» است که راوي/ قهرمان را با امر توضيح ناپذير رويارو مي سازد؛ وقتي در دادگاه از او پرسيده مي شود چرا «عرب» را کشته است، جواب مي دهد «نمي دانم، تقصير آفتاب بود»؛ به عبارتي عينيت نيز از درون با همان شکاف ميان عينيت/ ذهنيت دست به گريبان است. در اين جا بايد گفت هنر واقعي کامو در اين رمان فراموش نشدني (که مي توان مضاميني چون بي عدالتي گسترنده را نيز در آن برجسته ساخت)، چسبيدن به عينيت صرف و بارز کردن شکاف هاي ذاتي چنين ديدگاهي است؛ عينيتي (که برعکس تاکيد گفتار علمي روشنگري) گنگ است، يک سره فاقد عنصري براي توضيح جهان است.
در اينجا مي توان نقدي گزنده بر روشنگري را نيز شاهد بود؛ آنچه دادستان، هيات منصفه و قاضي بر آن تاکيد دارند، همين عينيت است و مورسو نيز با همين عينيت گرايي ماجرا را تعريف مي کند؛ اما باز هم خواننده احساس مي کند که «عدالت» غايب است. البته راه رهايي از اين بن بست رفتن به سوي روانشناسي گرايي نيست که مبتني بر توضيح دوران کودکي، کار بي وقفه در اداره و تاثيرش بر روان و غيره است.
کامو هنرش را در داستان سرايي نشان داده است؛ پررنگ کردن بي طرفي و بي عدالتي خفته در آن، با داستاني که اگر حتي يک فصل هم بيشتر بود، از جايگاه رفيعش سقوط مي کرد.
مريم آموسا؛
ماه منير کهباسي در ارتباط باتجربه به نوشتن «خط تيره، آيلين» چنين مي گويد؛ «هر نويسنده اي به پيله پروانه اي مي ماند با اين تفاوت که هر پيله اي فقط يک بار بستر پروانه مي شود اما نويسنده بارها و بارها در پي عمر هنري اش پرواز جزيي از انرژي هستي اش را در قالب خلق يک اثر هنري به تماشا مي نشيند. مصائب خلق داستان هم به تقلاي پروانه براي بيرون ماندن از پيله اش شبيه است. سخت، صبورانه و طاقت فرسا. معمولاً معضلات به چشمم مي آيند و بر دلم تقي مي زنند. با اثر سازگارم. بارها و بارها بيشتر در تنهايي بلند بلند فکر مي کنم و مي نويسمش و بازنويسي مي کنم تا به آنجا برسد که بايد. هيچ وقت تايپ نمي کنم چون دستم کند است و حسم را از من مي گيرد. حسي که شايد بعد از سال ها، ماه ها، هفته ها، ساعت ها يا حتي لحظه اي ناگهاني يافته ام. خط تيره، آيلين را شايد بيشتر از هشت، نه بار نوشتم. مقصودم هر بخش از آن است. پس از به پايان رسيدنش دوباره کل اثر را بارها بازنويسي کردم.
اين روزها کم نيستند نظريه پردازان و منتقدان داخلي و خارجي که مي گويند بحث فرم و محتوا ديگر قديمي شده است. اصلاً اين جور تقسيم بندي ها نشانه تحجر است. فرم کدام است؟ محتوا چيست؟ چه ربطي دارند اين دو به هم. اما بر اين گمانم شخصاً که پس پشت ذهن بيشتر مخاطبان کار ادبي هنوز هم توجه به اين دو مقوله وجود دارد. ارتباطي که به شکل توافق شده اي هنوز در ناخودآگاه جمعي مخاطبان کارکردي جدي داشته و هر ذهني طرحي از اين دو شکل تقسيم بندي ابتدايي را به شکلي طراحي مي کند. اينکه در بعضي داستان هاي کوتاه يا رمان ها بيشتر ذهني سوي اين نوع تقسيم بندي و ارتباط احتمالي آنها رفته، شايد ناشي از عدم توجه دقيق نويسنده به ارائه متني يکپارچه باشد. متني که عناصر آن در چفت و بستي دقيق در کنار هم به هماهنگي رسند. در اين نوع متن ها سوا شدن فرم داستاني و ارائه آنها از محتوايشان به راحتي اتفاق نمي افتد. حتي اگر توي عادت کرده به اين نوع تقسيم بندي هم تلاشي براي بررسي آن از اين منظر کني، گويي آب در هاون کوفته اي. هرگاه يکي از اين دو مقوله به شانه آن ديگري سنگيني کند، احتمالاً نويسنده به همگني متن توجه نداشته است. از اين منظر مجموعه داستان «دود مقدس» نوشته «شيوا مقانلو» درخطر جدا شدن اين دو مقوله از يکديگر است. در بيشتر داستان ها نويسنده طرحي جاه طلبانه در ذهن داشته است که در عمل يا در اجرا، يا ارائه ناتوان از آن مانده است. البته هستند داستان هايي نظير «شب شيطان» يا «ماه و پلنگ» که تا حدي از اين ورطه رهيده اند. فضاي داستان شب شيطان از تخيلي ناب برخوردار است و به نوعي مي تواند پارودي «شب هاي روشن» هم تلقي شود. اما نقش شيطان به عنوان عامل نابودگر که به طريقي تداعي کننده فرشته مرگ است مضاف بر متن به شمار مي رود. حس عاطفي هم که در پشت رابطه زن و شيطان ساخته شده است موقعيت بديعي را فراهم کرده است. اما از جايي که فرشته ها به طور ناگهاني وارد خط روايت مي شوند سطح واقعي داستان را با شکستي نه چندان لازم مواجه مي کنند. با اين وجود انديشه داستان و نوع ارائه آن که متکي بر زباني درخور است به همراهي خواننده با داستان منتج مي شود.
محمود درويش شاعر فلسطيني که سرودن شعر را از 12 سالگي آغاز مي کند و 14 سالگي هم اولين تجربه زندان برايش اتفاق مي افتد، يکي از پرچمداران شعر مقاومت فلسطين است. نزار قباني - شاعر نامدار عرب - در مورد درويش معتقد است؛ «فلسطين در دستان او بزرگ شده حال آنکه به دست ديگران کوچک شده است.» من يوسفم پدر نام مجموعه شعري از محمود درويش است که نشر مرکز آن را در بهار 1386 با ترجمه عبدالرضا رضايي نيا روانه بازار نشر کرده است. اين کتاب گزيده اي از شعرهاي دو دهه درويش است که در دو بخش تنظيم شده است؛ بخش اول شامل شعرهاي کوتاه اوست و بخش دوم کتاب وضعيت محاصره است که ساختاري منظومه وار و مبتني بر تداعي هاي آزاد انساني در محاصره دارد. از اين رو فرم حاکم بر اين منظومه برخاسته از تشويش طبيعت زندگي در محاصره است. اين کتاب منتشر شده و مي توانيد در 2000 نسخه با قيمت 2800 تومان از کتابفروشي ها تهيه کنيد.
گزيده شعر معاصر امريکا، اشعار شاعراني امريکايي است که بين سال هاي 1909 تا 1930 به دنيا آمده اند و در طول دوران حيات خود توانسته اند در زمينه شعر جوايز ارزنده اي را نصيب خود کنند. شاعراني همچون «ريچارد ابرهارت»، «رابرت ادوارد دانکن»، «مي سوانسن»، «رابرت بلاي»، «گالوي کينل»، «ريد وايت مور»، «دونالد هال»، «گري اسنيدر»، «کارولين کيزر»، «رابرت کريلي»، «ويليام استافورد» و «دبيلو، اس. مروين» که در کتاب کارنامه مختصري از زندگي و فعاليت هاي آنها در ابتداي هر فصل ذکر شده است. جايي که خورشيد غروب مي کند با گزينش و ترجمه سيدمهدي مقيم نژاد است که نشر ثالث آن را در زمستان 1385 روانه بازار کرده است. اين کتاب که با تيراژ 1650 نسخه منتشر شده را مي توانيد با قيمت 2200 تومان از کتابفروشي ها تهيه کنيد.
از مجموعه شعرهاي جهان، گزيده عاشقانه هاي کلاسيک عرب با نام غزالاني در ميان خلايق است که در سال 1385 توسط انتشارات مرواريد به چاپ رسيده است. اين مجموعه شعر دوزبانه عربي - فارسي را دکتر عبدالحسين فرزاد به فارسي برگردانده است که مي توانيد شعرهايي از امرو القيس، جميل بثينه، عمربن ابي ربيعه، مجنون عامري، بشار بن برد و ابونواس را در آن بخوانيد. اين شاعران همگي به دوران گذشته و جاهلي عرب تعلق دارند. عزالاني در ميان خلايق را که با تيراژ 1100 نسخه و قيمت 2900 تومان به بازار آمده مي توانيد از کتابفروشي ها تهيه کنيد.
داستان هاي خاله پانچيتا نوشته کارمن ليراي کاستاريکايي توسط کتاب مريم وابسته به نشر زمان در بهار 1386 به بازار کتاب آمده است. کارمن ليرا باارزش ترين نويسنده دهه چهل کاستاريکا است. او زني مبارز بود که در کتاب هاي قصه و آموزشي اش نوآوري داشت. داستان هاي او براساس سنت مردم بومي کاستاريکا و به زبان عاميانه تدوين شده اند هرچند موضوع داستان هايش برگرفته از ادبيات آفريقايي است. داستان هاي خاله پانچيتا شامل 22 داستان کوتاه مي شود که توسط سهيلا معصومي به فارسي برگردانده شده است. اين کتاب که با تيراژ 1700 نسخه و قيمت 2900 تومان منتشر شده را مي توانيد از کتابفروشي ها تهيه کنيد.