استاد عزيز

بي‌ترديد همزمان با اين مصادره، شما نيز با ترس و لرز ـ به گواهي خودتان ـ سازتان را در خيابان‌هاي تهران با خود به اين سو و آن مي‌برديد. با وحشتي سرريز شده در وجودتان كه مبادا جلويتان را بگيرند و به جرم حمل «منكر» زير اخيه بكشند! حالا آن پيرمرد مرده، با زخم تحقيري كه با خود به گور برد، و فرهاد فخرالديني زنده است، و قرار هم بر اين است كه زنده باشد و همچنان سازها را به خروش آورد و راهبري كند. واقعاً نمي‌دانم بار آن دوران را همچنان برگرده خود حمل مي‌كنيد يا نه؟ اطمينان دارم به روال همه فرهيختگان عالم، همه اينها را بخشيده‌ايد، اما فراموش نكرده‌ايد. و سخن من نيز بر سر همين فراموش كردن است. همه ما بايد ياد بگيريم كه توان «بخشيدن» را بيابيم. اما من از آن جمله آدم‌هايي هستم كه معتقدم هر كاري، حتي كار سترگي چون «بخشيدن» بايد با چشماني باز صورت گيرد. براي من، چشم بسته به كفر ابليس هم نمي‌ارزد. روزي را به ياد مي‌آورم كه در آيين ستايش از چهره‌هاي ماندگار ـ كه خود نيز از آن جمله بوديد ـ بر روي سن رفتيد و براي اين چهره‌ها و به افتخار آنان اركستري را رهبري كرديد. روي سخنم نه با برگزاركنندگان اين آيين، بلكه با انگشت‌شمار فرهيختگاني چون شماست كه ماندگاري‌شان هيچ دخلي به اين صحنه‌گرداني‌ها نداشته و ندارد. قصد آن را هم ندارم كه به روال روان‌نژندهايي كه در هر قضيه‌اي به دنبال توطئه‌اي مي‌گردند و تصورشان اين است كه هر رخدادي از اين دست، با هدف انتفاع سياسي صورت مي‌گيرد، آن را يكسره باطل بدانم. اگر يادتان باشد، در همان گرماگرم، زمزمه‌هايي نيز از گوشه و كنار به گوش مي‌رسيد كه «اي آقا، كدام چهره ماندگار! برخي از اين استادان به گواهي رئيس دانشگاهي كه در آن تدريس مي‌‌كند و به واسطه رفاقتي كه با مراجع تصميم‌گير دارند، مهر ماندگاري مي‌خورند». برخي نيز مي‌گفتند كه «بيشتر اين ماندگاران، كساني بوده‌اند كه يا از صراط مستقيم كج نشده‌اند و يا خود در كار صراط‌سازي بوده‌اند و...» بي‌ترديد، اشاراتي از اين دست، بدبيني مهوعي بوده است كه انصاف را هورت مي‌كشد و همه چيز اين دنيا را يا سياه مي‌بيند يا سفيد. اما اگر از تعارف بگذريم، من و شما خوب مي‌دانيم كه ماندگاري بخشنامه‌اي و مصلحتي، چيزي است مثل قالب كردن كافور به جاي نمك. در هر حال، روي سخن من با هنرمنداني از سنخ شماست و تنها به دنبال پاسخ ساده‌اي براي پرسش خود مي‌گردم. لحظه‌اي كه پاي بر آن سن مي‌گذاشتيد و تشويق و هلهله حاضران ـ بحق ـ فضا را آكنده بود، به اين مي‌انديشيدم كه چطور مي‌شود، از هنرمندي در اين سطح تقدير كرد، چهره ماندگارش خواند و... اما در عين حال چهره او را هم زمان انكار كرد! انكار بدين معنا كه هنوز كه هنوز است پيچ و تاب نرم و زيباي شما به هنگام رهبري يك اركستر را تنها پايتخت‌نشيناني ديده‌اند كه آمده‌اند و بر صندلي نرم تالار وحدت تكيه داده‌اند، اما براي ديدن «ستايش از شما» فرقي نمي‌كند كه در كدام گوشه اين مملكت باشي. يا مثلاً جليل شهناز؛ اين دردانه زخمه‌زن، چهره ماندگار معرفي مي‌شود، اما هنوز يك بار از صفحه تلويزيون ديده نشده است كه چگونه زخمه بر ساز خود مي‌زند و الي آخر. با دست پيش مي‌كشيم و با پا پس مي‌زنيم. مي‌ستاييم و انكار مي‌كنيم. در هر حال نسل جوان اين سرزمين، زاده و پرورده پارادوكس‌هاي تمام‌نشدني است...

خاطره‌اي از دوران كودكي در ذهنم مانده است. آن زمان هنوز آب لوله‌كشي در شهر نبود و ناچار يا از سرداب‌ها آب مي‌آورديم و گاه هم سقا و ميرابي به منزل آب مي‌رساند. نزديك خانه ما سرداب بزرگي بود. يك روز مردي ميخ طويله‌اي در زمين كوبيد تا مردم موقع برداشتن آب از سرداب آن را تكيه‌گاه دست خود كنند. چند روزي گذشت و آدم ديگري كه از آنجا مي‌گذشت، ميخ را ديد. لعنتي فرستاد و ميخ را از جا كند تا مانعي در راه مردم نباشد و پاي كسي به آن گير نكند. فرداي همان روز مردي كه ميخ را كوبيده بود، به سرداب آمد. ديد كه ميخ در جاي خودش نيست. نفريني حواله پدر و مادر كسي كه آن را كنده بود كرد و دوباره ميخ ديگري كوبيد. بزرگ‌تر كه شدم از اين خاطره نتيجه عجيبي گرفتم. اينكه جنگ ميان آدميان جنگ ميان خوبي و بدي نيست؛ بلكه جنگ ميان دو روايت از خوبي است. جنگ‌ها هميشه از يقين آدم‌ها سرچشمه مي‌گيرد. آدمي كه به حقانيت راه و روش و مرام و مسلك و انديشه خود يقين نداشته باشد كه برايش نمي‌جنگد. پس انگار كه هر دو طرف جنگ اهل يقين هستند. البته هر يك ديگري را در مغاك تيره جهل مركب گرفتار مي‌داند.

اما جهل مركب چيست؟  فرد حقيقت را نمي‌داند اما يقين دارد كه مي‌داند. از نگاه ديگران او در باتلاق جهل مرکب غوطه‌ور است اما از نگاه خود در وادي يقين و اطمينان است. پس يقين بايد با جهل مركب رابطه‌اي داشته باشد تا ما بتوانيم معصومانه مرتكب جنايت شويم. بگذاريد مثال ديگري بزنم. به گمانم كمتر كسي با لذتي بيمارگونه شكنجه مي‌كند. يك شكنجه‌گر ساديستي پس از مدتي از كارش بركنار مي‌شود. زيرا حد و اندازه نگه نمي‌دارد و كار را خراب مي‌كند. شكنجه‌گر واقعي چنين وضعيتي دارد: هيچ علاقه خاصي به زدن، داغ كردن يا تجاوزكردن ندارد. فقط اينها را به عنوان ابزارهايي ضروري به‌كار مي‌گيرد تا از متهم اقرار لازم را بگيرد. او فقط برحسب وظيفه (آنچه كه البته خودش وظيفه مي‌داند) عمل مي‌كند نه بيش از اين. شكنجه‌گر واقعي مي‌تواند در چهره ديگر زندگي‌اش، پدري مهربان و مردي شريف باشد. ستم‌پيشگي براي آنكه تداوم داشته باشد، بايد نيروي خود را از يقين به‌درستي عمل بگيرد. بايد مطمئن باشد كه كاري كه مي‌كند درست است و بر صراط مستقيم گام برمي‌دارد و راه‌هاي ديگر بيراهه‌اند و روندگانش گمراه. انگار كه بدترين نوع جهل و بهترين نوع علم با هم خويشاوندي دارند. فرشته و اهرمن ويژگي‌هاي مشابهي از خود بروز مي‌دهند. اين بيت معروف حافظ را همه شنيده و خوانده‌ايم كه «جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه/ چون نديدند حقيقت ره افسانه زدند». اما اتفاقاً مساله اينجاست كه هر يك از اين هفتاد و دو ملت گمان مي‌كنند كه حقيقت را ديده‌اند. و براي همين بر سر آن مي‌جنگند. مرز ميان افسانه و حقيقت از مو هم باريك‌تر است. براي عده‌اي كه چنين چيزي را دريافته‌اند؛ اين آگاهي بسيار نااميدكننده است. زيرا خواهند گفت: «آه که چه دنياي تهي از معنا و هولناكي است كه آدميان را نمي‌توان به خاطر آنچه  مي‌كنند، محكوم كرد زيرا آنان به قول انجيل نمي‌دانند چه مي‌كنند، آنان معصومانه جنايت مي‌کنند» و براي عده‌اي چنين چيزي بس اميدواركننده است زيرا خواهند گفت: «بنگريد که حتي بدي‌ها نيز نيروي خود را از خوبي مي‌گيرند.»

اما هم خوش‌بين‌ها و هم بدبين‌ها باز يك چيز را فراموش‌ كرده‌اند. اينكه آگاهي از مغشوش و نامشخص بودن مرز جهل مركب و يقين مي‌تواند يك نتيجه فوري و ملموس عملي داشته باشد. اگر هر كسي به يقين خود اندكي شك كند و در ترديد فرو رود، ديگر براي آن الم‌شنگه به پا نمي‌كند و دنيا را زير و زبر نمي‌كند.