«به مو مي گن فلو. نه که پوست صورتم سبزه؟ نه به رنگ سياهي مي زنه؟ به مو مي گن فلو.
مادرم به مو مي گه فلو. خواهرامم فلو صدام مي زنن. اين اسم يادگار بابامه ـ وقتي که زنده بود، پنج ساله پيش، پيش از اينکه از بيلر بيفته پايين و بميره. نه که هفت هشت ساله بودïم؟ همه بوي تن و بدنش، رنگ چشايً قشنگشً، قد و بالاي بلندشً يادًمه. رنگ چشاي قشنگي داشت. دستاش پت و پهن و بزرگ بودن. از کار که برمي گشت خونه، لباساش بوي روغن ماشين مي دادن، بوي زنگ آهن و چربي روغن و نفت. از کار که مي اومد، دستاشه از هم باز مي کرد. مو مي دويدم طرفش. مي رفتم تو بغلش جا مي گرفتم. اول موهامً مي بوسيد. بعد سرمو مي نهاد رو شونه راستش و تو گوشïم مي گفت؛ هي فلو، مو تونه به اندازه دريا دوست دارم. نه که هواي دريا به سرش بود؟ نه که عاشق دريا بود؟ به مو مي گفت؛ فلو مو تونه به اندازه دريا دوست دارïم. حالا خيال مي کني تو اين خاکسترا، لابه لاي کپراي سوخته دنبال چي مي گردم اسماعيل؟ سه روزه که با مو از کله سحر مي آي تا دمدماي غروب و هنو نپرسيدي، نپرسيدي از مو فلو تو اًي خاکسترا لابه لاي کپراي سوخته دنبال چي مي گردي؟»
«دنبال چي مي گردي فلو؟»
«دنبال عکس بابام. هر چي مي گردم نمي جورïمًش. سه روزً تو خاکسترا دنبال عکس بابام مي گردم و نمي جورïمًش. آتش که امون نمي ده به آدم، مي ده؟ نه به خدا. کپرا ناغافل گر گرفتن. هر کي به فکر نجات زندگي و دار و ندار خودش بود. بادم پيچيد. خدا خودش به ما رحم کرد ناخدا بخشو پيش ما بود. نه که يه پاش چوبيه؟ زد زير بال آتش و خواهرامه بغل کرد و از کپر زد بيرون. گفت؛ تا ناخدانًه دارين نترسين. تا ناخدا بخشو زنده ن نمي ذاره بلايي سر شما بيا.
حالا سه روزه دنبال عکس بابام همه جانه گشتيم و نمي جوريمش. نباد سوخته باشه.»
«نسوخته فلو. يقين باد با خودش برده به دريا.»
«تو به مو بگي فلو، عکس باباته باد با خودش برده دريا و سپرده به يه موج بلند باور مي کنم.»
«باور کن فلو، نه که هواي دريا به سرش بود؟ نه که عاشق دريا بود؟ بادش شمال عکسشً برده سپرده به دست آب دريا.»
چيزي در هوا مي شکست. تکه هاي چسبناک، تکه هاي شکننده چسبناک را نمي ديدي، اما حس مي کردي ـ که لايه چسبنده هوا از هم مي گسلد، تکه هايش مي ريزد پايين، روي تن آدم. روي تن آدم مي ريزد و عرق را مي خشکاند. خنکاي لطيفي را روي پوست گونه ها، روي شانه ها و قفسه سينه ات مي دواند. باد خنک، باد خنک شمال، پيش از موعد، آمده بود و زور مي آورد تا از لايه هاي چسبناک ـ تکه هاي شکننده نوچ هوا، خودش را ـ آن خنکي کيف آورش را از شبکه تورمانند، اما نامرئي هوا بگذراند. زور مي آورد تا در هواي ساکن بعدازظهر بوزد.
اسماعيل آرام و جويده گفت؛ «همش تقصير توئه. بايد خبرش مي کرديم.»
ناصر بابلي گفت؛ «ديگه ازش حالم به هم مي خوره، خلقم تنگ مي شه.»
پناه ديوار ـ در باريکه سايه ايستاده بودند تا نفسي تازه بکنند. هوا بوي ترشيده نان، بوي شور دريا و زًفٍر ماهي مي داد.
«اسکندر نمي تونه رفيق باشه با مو يا تو يا هر کس ديگه اي تو اي دنيا.»
اسماعيل به آن موهاي بور و چشم هاي آبي، چشم دوخت و با گلايه مندي گفت؛ «اگه بفهمه ما سوار لنج شديم و زديم به دريا، ازمون دلخور مي شه خو.»
ناصر بابلي پاي لنگش را زير تنه اش جابه جا کرد و به سايه اش زل زد. سايه کجيده افتاده بود روي ديوار پف کرده روبه رو. خانه سقف کوتاهي داشت. چندل هاي سرکج از زير حصير و کاهگل سنگين بيرون زده بودند. اسماعيل زير چندل هاي سرکج ايستاده بود و سعي مي کرد سرش را همچنان، در باريکه سايه تباه شونده نگه بدارد. گفت؛ «ازمون دلخور مي شه.»
ناصر بابلي بغضش را فرو داد و گفت؛ «اسکندر نمي تونه، نمي تونه رفيق باشه با مو.»
اسماعيل سرش را يله داد زير تيرهاي چوبي سرکج سقف. گفت؛
«اخلاق نحسي داره اي آدم.» و به سايه اش نگاه کرد؛ دراز و بي قواره بود. اما سايه اش بوي چرم واکس خورده مي داد.
ناصر سعي کرد جلوي گريه اش را بگيرد؛ «ساعتي که پيدا کرده بودم از جيبم زد. جلوي چشمم فروخت. گفتم؛ خو، اي ساعت ماله مونه، مو پيداش کردم. راست تو چشام نگاه کرد و گفت؛ اگه مال تو بود خو، تو جيبت بود حالا؟»
اسماعيل ساکت ماند. نخواست حرفي بزند و يا برگردد و به چهره ي ناصر نگاه بکند ـ که مي دانست قطره هاي داغ اشک روي گونه هاش مي لغزند ـ که نمي خواهد گريه اش را کسي ببيند.
پهناي سايه عصر ميان کوچه هاي باريک و دراز افتاده بود. آب گند کپرها و اتاقک هاي کاهگليً «سده» مجال نمي داد که بي دغدغه نفس شان را با هواي خنک شمال تازه بکنند. هوا هنوز داغ بود و سايه ديوارها باريک تر مي شد.
اسماعيل گفت؛ «مي دوني ناصر، خوبه که گاه وقتي آدم به بنگله هاي «باوارده» يا «بًريمٍ» فکر بکنه. خدا اونجا سبزه، سبز و خنکه. نه بوي گند ميا از تو خيابوناش، نه ديواراش کاهگلي يîن. آدماش همه رخت نو تنشونه. براي اونا همه روزا روز اول عيده.»
ته دل اسماعيل وزنه سربي، سنگيني سرب بود. چنبره اي که از آن برمي آمد، بيخ گلويش را مي فشرد. همه فکر و خيالش را گفت تا آسوده بشود. خودش را از شر وزنه آن چنبره سخت رها بکند. با اين همه مي دانست که بايد با مشت به ديوار بکوبد تا درد در رگ هايش بدود و آسوده ترش کند.ناصر پاي لنگش را جابه جا کرد، شانه اش را از شانه ديوار برداشت و به پهناي صورت اخم کرده اسماعيل نگاه کرد؛ «خداي اونا فرنگيه خو، شلاقم دستشه. تفنگ رو شونشه، پاتو اونجا بذاري قîلîمًش مي کنه.»
اسماعيل نفس عميقي کشيد. هوا بوي رطب تازه مي داد. در چشم هاي ناصر آبي دريا موج مي زد. در چشم هاي آبي ناصر باران بود که روي دريا مي ريخت. صداش هم مثل صداي فلو بغض داشت اما بي کينه بود؛
«ديگه حالا وقتشه بريم. فلو چشم بً راه مونه» و اولين گام را با احتياط برداشت. نمي خواست کفش هايش، کفش هاي واکس خورده اش را بي هوا در چاله آب گند فرو بکند. ناصر بابلي از پشت سر مي آمد. پرسيد؛ «حالا واقعاً ما را سوار مي کنه مي بره دريا؟»
براي ناصر گذشتن از گودال هاي عريض دشوار بود. اسماعيل ايستاد و دستش را گرفت تا از روي گودالي که پيش روي شان بود بپرد. گفت؛ «فلو خودش به مو گفت، فلو دروغ نمي گه، هيچ وقت.»
آن طرف گودال سربالايي کم شيبي بود که به محوطه نخلستان مي رسيد. و بعد از آن موج شکن هاي سيماني ساحل و رديف لنج هاي شناور در حريم مد دريا. اسماعيل بااحتياط پا برمي داشت. ايستاد و به کفش هايش نگاه کرد. به آن يک جفت کفش تعميرشده براق.
ناصر نگاهش کرد. چهره گرد و خوش تراش اسماعيل پر از شادي بود. پرسيد؛ «چي شده؟ زل زدي به کفشات.»
اسماعيل به چشم هاي آبي روشن به آن رخسار بور ناصر نگاه کرد و با سرخوشي گفت؛ «چه بوي خوشي مي ده کفشام.»
نخل ها و کپرها ساختمان هاي تازه ساز آجري را پشت سر گذاشته بودند، حالا داشتند روي لبه سيمان موج شکن هاي ساحلي راه مي رفتند. آب دريا بالا آمده بود، وقت مد بود. موج ها مي آمدند و به کناره ساحل مي خوردند و همراه باد خنک شمال باز برمي گشتند تا ميان آبراهه که شعاع خورشيد شامگاهي به آن مي خîليد و در بازتاب خوش رنگش حمايل طلايي آفتاب را به گردن موج ريزه ها مي انداخت. اسماعيل ايستاد و گفت؛
«خودشه. نگا کن ناصر، همونيه که از همه بزرگتره. بيرقم داره.»
ناصر بابلي به رديف لنج ها نگاه کرد. به آن لنج بزرگ که تا رسيدن به آن هنوز مي بايستي مسافت طولاني را طي مي کردند. آبراهه عريضي که به مصب خليج راه پيدا مي کرد، زير نگاهش موج برمي داشت. چند بلم پر از مسافر از پهنايً آبيً تيره رنگ مي گذشتند. شوق ديدار فلو او را اين همه راه کشانده بود و آورده بود اينجا. اسماعيل که آمد و دور از دکان کوچک پدر پس تير چراغ برق ايستاد و برايش سوت زد، دريافت که بايد از فلو خبري رسيده باشد.
اسماعيل سوت زد. يکي بلند و يکي کوتاه. خودش را باريک کرد پس تير چوبي برق. دست هايش را در راستاي تن لاغرش رو به بالا دراز کرد تا شانه هاش هم عرض تير برق بشود و رنگ آبي پيراهنش او را لو ندهد. ناصر برگشت و نگاه کرد. مي بايست به بهانه اي از دکان مي زد بيرون. به صورت زعفراني پدرش نگاه کرد، به آن شلال موهاي بور و سفيد که روي پيشاني بلندش افتاده بود، به آن خط هاي گود و پريشان کنار گونه ها و زاويه چشم هاي آبي. مي دانست پدرش نمي شنود. مدت هاست که سمعک قراضه اش از کار افتاده اما نگاه نافذ، نگاه تيز و کاونده اش بïرًش کاردي را مي مانîد که نمي شود به آساني از دïم آن گذشت.
پدر پرسيد؛ «بي قراري؟ جايي مي خواي بري؟»
ناصر ساکت ماند. پدر خنديد. رنگ زعفراني چهره اش ارغواني شد. گفت؛ «بگو بيا کارش دارم.»
ناصر سرش را بلند کرد و به آن سيماي گل انداخته نگاه کرد. همان شادي محزون را داشت، همان جلوه مخفي اندوه را که ديروز عصر - وقتي که حقوق يک هفته کار توي سينما را روي پيشخوان گذاشت در آن چشم هاي آبي ديده بود؛
«مال خودته.»
ناصر بابلي بدون تامل در جواب گفته بود؛ «دلïم مي خواد بدïمش به شما. دوتايي کار مي کنيم، بلکا از اين خونه گلي بريم تو بنگله ها بشينيم.»
پدر خنديد. خنده اي که اشک را به چشم هايش راه داد و رنگ ارغواني گونه هاش را از زير پوست پراند و پژمرد. پدر به دست هاي لرزانش خيره ماند. ناصر نفهميد چرا حال پدر چنين درهم آشفت. سعي کرده بود حرفي بزند، چيزي بپرسد. شايد پدر باز هم با آن شادي محزون چهره اش کاري بکند، لرزش دست هاش را نگه بدارد، حرفي بزند و اين برآشفتگي اندوه بار را درهم بشکند. اما هرچه در ذهن يازده ساله اش گشت نتوانست کلمه اي پيدا کند.
پدر گفت؛ «به اسماعيل بگو بيا کارش دارم.»
ناصر از دکان بيرون آمد، لحن پدرش کاملاً صميمانه بود. گفت؛ «آي اسماعيل، کي مي شه تو اي پيرهن آبيً نه از تنت دربياري؟»
«مي خواي بشم اسکندر؟ لخت پاپتي. با يه تا شورت دوره بگردïم؟»
پدر در آستانه در دکان ايستاده بود و به حرکت لب هاشان نگاه مي کرد. گفت؛ «پيرهن و شلوارت بجا، پî چرا پاپتي مي گردي تو اي آفتاب داغ؟»
اسماعيل غافلگير شده بود. در آستانه در دکان کوچک راه گريزي نبود جز اينکه، سرش را پايين بيندازد و بکوشد باريک تر و لاغرتر بشود، بکوشد از لاي درز تخته بگذرد و در سايه روشن ته دکان محو بشود. پدر گفت؛
«کفشاتً تو دکون مو جا گذاشتي.»
اسماعيل با لحني گناهکار گفت؛ «کي؟ مو؟» و به ناصر چشم دوخت که؛ «مو کفشامً جا گذاشتïم؟»
پدر برگشت پشت پيشخوان؛ «همي تو پسر خوب. جام تنگه. جام تنگ مي کنه اي کفشات. بيا، بگيرشون. همين حالا بکن پات.»
اسماعيل درمانده و گيج، همچنان پي مردمک هاي آبي ناصر مي گشت و جز عقربه هاي ساعت، ساعت هاي کهنه ديواري، چيزي نمي ديد. ناصر زير پيشخوان دکان ساعت سازي پدر پنهان شده بود. پدر خم شد و يک جفت کفش تعميرشده براق بيرون آورد. دستمالي روي آنها کشيد و به طرف اسماعيل دراز کرد و گفت؛
«بپوش.»
اسماعيل پرسيد؛ «مو بپوشïم؟»
ناصر از لبه پيشخوان بالا آمد. چهره اسماعيل در اين دم ناباوري تماشايي بود. پدر گفت؛ «عجب، چته؟ چرا اين قدر هراسوني؟ مگه کفشاي خودتم يادت رفته؟»
اسماعيل به ناصر نگاه کرد. ناصر پدر را مي پاييد که باز با همان شادي محزون، با گونه هاي ارغواني به قد و بالاي اسماعيل نگاه مي کند. گفت؛ «بپوش اسماعيل، مال خودته. روم سياه، چه کنم که وïسعïم بيش از اين نرسيده. »اسماعيل به ناصر نگاه کرد. به آن چشم هاي آبي آرام بخش، به آن رخسار مهربان. پدر نگاهش را دزديد. سيگاري گيراند و به مشتوک لاکي اش زد و با فراغت خاطر گفت؛ «به داش رضي سپردم تو گاراژ برا تو و ناصر کاري دست و پا بکنه، که به دردتون بخوره.»
اسماعيل کفش ها را پوشيد. ذوق زده از نرمي و سبکي چرم و بوي واکس. با اين همه حسي اندوه زا، دردمندي بي دليل و لاعلاج هم بود که قلبش را مي فشرد. ناصر گفت؛ «مبارکت باشه.»
اسماعيل چند قدم راه رفت و باز به کفش ها خيره ماند. پدر گفت؛
«حالا يادت اومد؟ خيالت راحت شد؟»
اسماعيل به هوا جست و فرياد کشيد؛ «چه بوي خوشي مي ده کفشام.»
هر سه بلند خنديدند. خنده اي که بغض را مي شکست و اندوه را مي ميراند. دکان کوچک از خنده شفاف و زلال پر شد، سرريز کرد توي خيابان، روي چمن هاي بلوار خاکي، چمن هايي که تشنه بودند و زير آفتاب رنگ شان زرد شده بود.
لنج بزرگ ناخدا بخشو، خيلي پايين تر، دور افتاده تر از ديگران، شانه به شانه ساحل پهلو گرفته بود. بر پهنه سبز تيره نشسته بود و همراه باد شمال که از گستره ناهموار روبه رو از آن سوي شهر مي آمد، چنان گهواره اي بزرگ، با ملايمت بالا و پايين مي رفت. فلو با آن چشم هاي درشت و سياهش به استقبال شان آمد. خنده و اشتياق، خستگي اين همه راه را از تن اسماعيل و ناصر تاراند. هر دو از تخته باريکه ورودي گذشتند و قدم به عرشه گذاشتند. فلو قدمش نمي رسيد. اما سعي کرد گونه هاي برافروخته هر دو را ببوسد.
فلو گفت؛ «اي خواهر کوچيکمه، صبورا.»
اسماعيل روي پا نشست و شانه هاي کوچک و ترد صبورا را از پنجه هاي مهربانش گرفت و گفت؛
«مو رفيق فلوام، از مو که نمي ترسي؟»
فلو گفت؛ «نمي ترسه. از هول آتش زبونش بند اومده. ناخدا بخشو مي گه خوب مي شه، يه چند روزي که بگذره خوب مي شه.»
ناصر بابلي پرسيد؛ «پس ناخدا کو؟»
فلو گفت؛ «رفته خسروآباد، يه خونه اي، اتاقي برامون اجاره بکنه.»
ناصر بابلي براي نخستين بار بود که پايش به روي عرشه لنج مي رسيد. همه جا را با کنجکاوي نگاه مي کرد. زير سايبان حصيري، حبانه بزرگي روي چارپايه قرار داشت که مي شد آب خوش شيرين را روي دريا نوشيد و دغمصه راه را از سر بيرون کرد. روي طنابي که سرتاسر عرشه بسته بودند، رخت هاي تازه شسته در باد تکان مي خوردند. زير درخت ها روي پًريموس، قابلمه غذا مي جوشيد. لنج بوي زن مي داد، بوي زندگي، بوي آرامش بي زوال.
«حالا همتون اينجا توي اي لنج زندگي مي کنين؟»
فلو گفت؛ «خًن بزرگي داره برا اسباب اثاثيه. شبام رو عرشه مي خوابيم. نمي دوني وقت خنکي سر شب، خوابيدن اينجا چه کيفي داره.»
ناصر نشست و صبورا را توي بغلش گرفت. اسماعيل و فلو رفتند روي دماغه ايستادند و راه را پاييدند. در ذهن اسماعيل بار ديگر آن حس، حس پنهان ناشدني که ناگهان از جايي ته خيالش پا مي گرفت، قوت انکارناپذيري يافت. نمي توانست خودش را از قيد اين حس سمج جدا بکند. گفت؛
«فلو، تو حالا يه سايه بالا سر داري مگه نه؟»
فلو به درياي فراخ آن سوي مصب خليج نگاه کرد. گفت؛ «به مو مي گه فلو. رنگ چشاي قشنگي داره. دستاش پت و پهن و بزرگن. از راه که مي رسه دستاش از هم باز مي کنه و مونًه تو بغلش جا مي ده. لباساش بوي روغن ماشين مي دن، بوي زنگ آهن و چربي روغن. مونه تو بغلش مي گيره و مث پنج سال پيش، مث وقتي که هفت، هشت سالïم بود تو بغلش جا مي ده. اول موهامً مي بوسه، بعد سرمو مي ذاره رو شونه راستش و تو گوشم مي گه؛ «هي فلو، تونًه به اندازه دريا دوست دارïم. نه که هواي دريا به سرشه؟ نه که عاشق دريان؟ به مو مي گه فلو مو تونه به اندازه دريا دوست دارم.»
اسماعيل به سبزي تيره رنگ آبي به انعکاس نورپريده رنگ عصر بر گرده موج ها که از زير بدنه لنج مي گذشت، چشم دوخته بود. تنش را به لرزش تسلي بخش لنج، به جنبش گهواره اي اش سپرده بود. فلو گفت؛ «خدا سايه بزرگيه بالاي سر همه آدماي بي کس که تمومي نداره. ناخدا بخشو هميشه همينه مي گه به مو. مو باور مي کنم اسماعيل.»
اسماعيل گفت؛ «مونوم باور مي کنم.»
فلو با ترفندي ظريف و صادقانه به کفش هاي اسماعيل نگاه کرد و شادمانه گفت؛ «مو مي بينïم هوا بوي خوشي مي ده. پî اي بوي کفشاي توئه اسماعيل.»چشم ها به ناگزير درهم تلاقي کرد و خنده روي لب ها نشست. ناصر آمد و خم شد روي آب. گفت؛ «دفعه بد که اومديم يه عروسک براش مي خريم اسماعيل.»
اسماعيل گفت؛ «نگا کن فلو. سه تا عکس خوشگل مي بينم تو آب- سه تا صورت آبي.»
ناصر گفت؛ «آ مثل آسمون، آسمون بي ابر.»
«بفرمايين رطب تازه» مادر بود که مي گفت. بچه ها ساکت شدند. ناصر برگشت و نگاه کرد. زن بلندبالا و لاغري بود، با رخساري گرد ميان حجاب مقنعه سياه.اسماعيل را وسوسه چشم هاي فلو واداشت که به چهره مادر نگاه کند. درست حدس زده بود. همان چشم هاي درشت و شبگير، با شوقي مادرانه که اسماعيل اين شوق را تنها همين هاله اثيري مادرانه را مي شناخت- که اندوه از روي گونه هاش مي سريد و گوشه لب هاش چال مي انداخت.
«بفرماييد رطب تازه.»
مادر سيني مسي را گذاشت روي حلبي و صبورا را بغل کرد و نشست روي تخته هاي عرشه. ناصر دست و پايش را گم کرده بود. نمي دانست با اين شرم سر به گريبان چه بکند. اسماعيل قوز کرد و به چهره مادر انديشيد. به غربت خودش.
صداي «صوغي»1 که درآمد، مادر رفت توي خًن. گفت؛ «مي روم چاي درست بکنïم، خودت بيا ببر فلو.»زن با همان نرمي و سبکي که آمده بود بازگشت. لحظه اي بعد اسماعيل چشم هايش را باز کرد و گمان کرد که خواب ديده است. ناصر پشت سرش را نگاه کرد و پرسيد؛ «اين زن کي بود؟»
فلو خنده کنان دانه اي رطب در دهان ناصر گذاشت و گفت؛ «مادر، ننه، بي بي- هر جور که تو صداش بزني.» بعد رو کرد طرف اسماعيل؛ «همين که ناخدا بخشو بيا مي گم مارً ببره تا «قفاس». شب اگه بشه بمونين تا «خور عبدالله» هم مي بîرًتًمون.»
ناصر گفت؛ «پدرم دلواپس مي شه.» و نمي خواست بگويد؛ «پدرم» و حالا از چشم هاي اسماعيل بايد حذر مي کرد. لب به دندان گزيد و خون شور را فرو داد. مي بايست از اول فکرش را مي کرد و مي گفت؛ «مادرم دلواپس مي شه.» اين کلمه آشنا و همدم اسماعيل بود. هرچند اينها همه از ذهن اسماعيل مي گذشت. از دور کسي مي خواند، صداي جاشوي پيري از گوشه دريا مي آمد، فايز مي خواند؛
«درازي شو از بيمار مي پرس.»
پي نوشت؛
1ـ مخفف صغرا
4/ مرداد/ 1362
بازنويسي آخر؛ 27/ بهمن/ 1383
يزدان شهر
داستان نويسي ايران دوره تازه اي را آغاز کرده است. آغاز اين دوره يعني پشت سر گذاشتن دوره هاي گذشته. اين دوره آغاز را مي توان دوره مستقل بودن نويسندگان ناميد. اين استقلال در دو زمينه اتفاق افتاده است؛ اينک کمتر نويسنده اي را مي توان يافت که تابع جريان سياسي خاص يا طرفدار مومن ايدئولوژيک تفکري باشد. نويسنده مستقل امروز بيش از آنچه نگران وظيفه اجتماعي يا رسالت سياسي خود باشد، نگران حفظ هويت فردي خودش است. آن هم در جامعه اي آشوب زده و سياسي؛ حفظ و صيانت از اين هويت فردي گاه آنچنان وسواس گونه شده که نويسنده ترجيح مي دهد منزوي و گوشه گير باشد تا اينکه وارد بازار مکاره اي از سياست و اجتماع شود که نمي داند چمدانش را با چه متاعي پرخواهند کرد. اين اصرار بر استقلال فردي نويسنده موجب شده جريان روشنفکري ايران دچار دگرگوني شود و از جريان روشنفکري سال هاي گذشته که همواره رسالتي را بر دوش خود احساس مي کرد کناره گيري و پرهيز کند. جريان روشنفکري در اين اعلام استقلال نويسندگانش در حال پوست اندازي دشواري است. تعريف هاي پيشين جريان روشنفکري دستخوش تغيير شده اند. نويسندگان مستقل و جوان امروز اگرچه خود را روشنفکر مي دانند اما ديگر دغدغه و نگراني روشنفکران سلف خود را ندارند؛ نگراني که باعث مي شد آنها وارد جريان هاي ايدئولوژيک و گاه مبارزات سياسي شوند. نويسنده امروز ايران بيش از آنکه نگراني و دغدغه سياست و اجتماع را داشته باشد، نگران حراست از هويت فردي خود است. هويت فردي که بي محابا مورد بي مهري و گاه هجوم عوامل بيروني قرار مي گيرد. اگرچه نويسندگان مستقل اين دوره يک جريان روشنفکري مداوم و موثر سياسي نيستند اما جزيره هايي پراکنده از نوعي ديگر از روشنفکري مستقل هستند که دغدغه آنها بيشتر حفظ نگاه حرفه اي خود به هنر داستان نويسي است. با تسامح و تساهل مي توان گفت نويسندگان روشنفکر مستقل امروز راهي را مي روند که روشنفکران امريکايي رفته اند. ديگر روشنفکري در ايران شغل و اعتبار و حيثيت نيست. ارزش و نام آوري و شهرت به ارمغان نمي آورد. روشنفکري رسالت و مبارزه نيست. روشنفکري به معناي ذاتي خود برگشته است. روشنفکر نويسنده يعني روشنفکر نويسنده بي هيچ کم و کاست بدون هيچ طبقه يا کاستي تعريف شده. روشنفکر مستقل امروز نه در خدمت قدرت است نه بر قدرت. منتقد قدرت است؛ آن هم منتقدي در قد و قواره خود که اگر قرار باشد قدرت به هويت فردي و اجتماعي او آسيب بزند ترجيح مي دهد هويت فردي خود را حفظ کند تا آن را فداي حزب، جمع، گروه و اجتماع کند. روشنفکري به ارزش تنهايي پي برده است. جزيره هاي کوچک مهم تر از مجمع الجزاير است. همين رويکرد به روشنفکري چه از سر اجبار باشد چه از سر اختيار، ويژگي اي را به وجود آورده که قابل تامل است و آن تعريف ديگري از روشنفکري دهه 80 است. با يک مثال صريح و در کنار هم قرار دادن اسامي به منظور و نتيجه اي که مي خواهيم، مي رسيم و به تغيير و اتفاقي که در جريان روشنفکري افتاده است، پي مي بريم. مثلاً شما ساعدي را بگذاريد در کنار علي خدايي. جلال آل احمد را بگذاريد در کنار زويا پيرزاد و هوشنگ گلشيري را بگذاريد کنار شهريار مندني پور يا ابوتراب خسروي. مقايسه ادبي اين نويسندگان در کار نيست و حتي مقايسه شأن و مرتبه اجتماعي آنها اهميتي ندارد. فقط نکته حائز اهميت اين است که همه اين نام ها در مسير جرياني قرار دارند که ما از آنان به عنوان روشنفکر ياد مي کنيم. بعيد است کسي در روشنفکر بودن علي خدايي، زويا پيرزاد و شهريار مندني پور يا ابوتراب خسروي ترديد داشته باشد. مطمئناً اگر از نويسندگان مستقل جوان ديگر نام ببريم پروسه پوست اندازي و تغييري که جريان روشنفکري ايران داده با وضوح بيشتري ديده خواهد شد. از همين جا نکته دوم استقلال نويسنده آغاز مي شود اينکه ديگر کمتر نويسنده اي را مي توان پيدا کرد که بخواهد شبيه ساعدي، گلشيري، چوبک، جلال آل احمد، ابراهيم گلستان و... بنويسد. اگرچه همه خود را وامدار و وارث ادبي اين بزرگان مي دانند اما راه هاي ديگري را طي مي کنند که کمتر بتوان تاثير اين نويسندگان را در آثارشان ديد. اگر زماني تحت تاثير بودن بزرگان گذشته حسن محسوب مي شد، اگر الان عيب نباشد، ويژگي اي است که بايد از آن پرهيز کرد. تلاش نويسنده و روشنفکر امروز براي حفظ هويت فردي اش باعث شده آثاري را خلق کند که منحصر به خودش است. ديگر از آن تعهد و رسالت سياسي و اجتماعي که بر دوش نويسنده و ادبيات سنگيني مي کرد چيزي به جا نمانده. اگر نويسندگان امروز جزيره هاي کوچک هستند اما مستقل هستند و از خودشان و ادبيات و جريان روشنفکري تعريفي دارند که خودشان به دست آورده اند و در سير تحولات اجتماعي و در بازتعريف مفاهيم گذشته آن را سر و سامان داده اند. اگر امروزه داستان هايي مي بينيد با فضا و ديدگاه هاي متفاوت از يک نويسنده و چند نويسنده باز هم شايد نشأت گرفته از اين دگرگوني باشد.
وقتي که ناپدريم را کïشتم رفتم تا روي آب دراز بکشم. درياي نفرت انگيز انگار تويً تابه اي داغ مي جوشيد. به خودم گفتم آنقدر ادامه مي دهم تا آخرين موليگ1 پر بکشد و تاريکيً سورمه اي دريا همه جا را بگيرد. ساندويچي که لاي کاغذکاهي پيچيده شده بود روي شکمم گذاشته بودم تا به موقع اش سق بزنم. خورشيد روبه روي نافم بود. چشم هايم را بسته بودم و روي تابه داغ با تکان هاي نامحسوس، تاقباز، خودم را نگه داشته بودم، اما مي دانستم که پوستم از بخار نمک، مانند پوست مار، ترک برمي دارد. موج ها با نرمشً حيله گرانه اي، همراه با کندي ترسناک شان، مرا مانند عقربک ساعت مي چرخاندند؛ گاهي که چشم هام را باز مي کردم نيروگاه اتمي روي انگشت شست پاي چپم بود و دوچرخه يله شده ام، روي شست پاي راستم. دوچرخه ام از دور، با هيبتي نه چندان خوشايند، با دو چرخً کم بادً بسيار کج و کوله اش، آن چنان به نظر مي رسيد که انگار پس از گذشت چند قرن، آن را تازه از اعماق خاک بيرون کشيده اند. بي خيالً دزديدنش، به شلوار و پيراهنم، که به تنه زنگ زده دوچرخه گره زده بودم، زل مي زدم. در چرخشي ديگر، شست ها، مقابل غïراب هاي لنگرانداخته يا نفت کش هاي غول پيکري قرار مي گرفت که به سوي مسيري ناپيدا مي رفتند. مي بايست مانند يک انبان پر از باد، خودم را نگه مي داشتم؛ جز اين نمي شد. کفل، پاها، شانه ها و دست هام سبک و بي وزن شده بودند، و بخاطر همين بود که انگار گردن و کله ام روي بالشي پر از پر قرار داشت. از شما چه پنهان، احساس خوشي داشتم. شرجيً لزجً روي آب، که همچون بخار، سنگين و غليظ به نظر مي رسيد؛ راه گلويم را بسته بود؛ طوري نفس مي کشيدم که انگار پوزبندي به دهان داشتم. هواي گس شور آب توي حلقم مي چرخيد، تا آنجايي که بي اختيار مي خواستم اïق بزنم. به سختي خودم را کنترل مي کردم. مي دانستم، اگر اïق بزنم به پايين کشيده مي شوم؛ به جاهايي تاريک، لاي مرجان ها و خزه هاي تسمه مانند چسبناک؛ که تو را مانند بازواني قوي در خود مي گيرند و رهايت نمي کنند. با تمام اين احوال احساس خوشي داشتم. سرو صداي غرش مانندي، در سمت چپ شانه ام، که حالا رو به ساحل بود، شنيده شد. از گوشه چشم نگاه کردم؛ يک لاندرور رنگ پريده لق لقو، که نور خورشيد آن را به بازي نمي گرفت؛ پوسيده و داغان، سعي داشت از ميان ماسه ها بگذرد و در نقطه اي نزديک تر به ساحل توقف کند. به خودم گفتم حدوداً صد متري از من فاصله دارد. وقتي که صداي مهيب دلخراشش تمام شد از در پشتي آن عده اي بيرون پريدند؛ چند دختر بچه با لباس هاي رنگارنگ، و مستقيماً به سمت ساحل دويدند تا پاهاشان را، چلپ و چلوپ، به آب بزنند. زني هم به زور از درً جلو پياده شد. به نحو عجيبي چاق بود و با کفلي که نيمي از قامتش را گرفته بود لنگر مي انداخت و راه مي رفت. مردي را هم ديدم با کلاه حصيري، زيرپيراهنً کاپيتان و شلوار کتانيً بي رنگ. نمي دانم اصولاً شلوارش پاچه کوتاه بود يا آنها را تا بالاي زانو تا زده بود، ولي به هر جهت ساق پاهاش ديده مي شد؛ ساق هايي بلند و ورزيده. او به سرعت گليمي را بيرون کشيد و روي ماسه هاي مرطوب، زير سايه لاندرور، پهن کرد و خرت و پرت هاشان را هم، روي آن، کنار يکديگر چيد. وقتي که روي گليم يله شد با صدايي بلند خنديد و زنش را قلقلک داد. از جايي تنبکي را هم بيرون کشيد و شروع کرد به زدن. دختر بچه ها هم هرجا بودند مي رقصيدند. صداي هلهله شان از روي موج هاي کوچک و خرد مي گذشت و پهناي دريا را مي گرفت. موليگ بدترکيبي با چهره اي کريه؛ که انگار ماسکي قرون وسطايي به چهره داشت، بالاي کله ام چرخ مي زد و گاهي با قدقد ترسناکش از روي شکمم رد مي شد و دوباره برمي گشت. با رفت و آمدش، سايه گريزنده اش، مانند زوبين، روي تنم دراز مي شد. ماهي هاي ريزي که دور پاشنه پاهام جمع شده بودند گوشت مرده آنجا را ريزريز مي خوردند. آنها را به حال خودشان گذاشته بودم و کاري به کارشان نداشتم. اما همه اش به فکر موليگي بودم که حالا با چندتاي ديگر بالاي کله ام چرخ مي زد. يکي از آنها تا آنجايي پايين آمد که بوي خيسي بال هاش زير دماغم نشست، سپس با پررويي تمام روي شکمم پايين آمد، شايد فکر مي کرد که تخته پاره اي جسته است، چيزي نمانده بود که با زورً پاهاي چندش آورش، آن ناخن هاي خميده و چرکين را توي پوست تنم فروکند. ماهيچه هاي شکمم را تا آنجايي که مي شد، آنقدر منقبض نگه داشتم که باورش بشود به جاي سختي چنگ انداخته است. با زيرکي مي خواست بداند که زنده ام يا مرده، و گاه يک وري نگاهم مي کرد. به رغم چهره زشت و ترسناکش چشم هاي زيبايي داشت. پلک هام را به هم فشرده بودم اما هر از گاهي از لاي مژه ها نگاهش مي کردم. وقتي مطمئن شد مرده ام، با منقار خميده اش ضربه اي زد به ساندويچي که از نظرش پنهان مانده بود. بال هاش را که تکان مي داد بوي گس ماهي به دماغم مي خورد. کاري به کارش نداشتم، اما هر دîم با گستاخي تمام به ضربه زدن هاش مي افزود. شايد مرده ام؟، چه ضربه هايي، مادر پس از خاتمه کار، هول هولکي، براي اينکه غسلي کرده باشد، خودش را انداخت توي حمام. از پشت پرده بيرون پريدم و با ضربه هاي يکنواخت خنجرً خميده دوران پيشاهنگي، او را که بي رمق، دل بالا، و پر از لذت، روي تخت ولو شده بود، وحشيانه کïشتم. خون داغ شتک زده بود به سر و صورتم. به دقت با ملحفه خودم را پاک کردم و بقيه خون ماسيده روي تنم را، که سفت و سخت، به پوستم چسبيده بود، توي دريا شستم. اين بار با ضربه هاي قدرتمندتري شکم ساندويچ را شکافت و بوي کالباس ديوانه اش کرد. آن را به منقار گرفت و با خيارشورهاي آويزان و گوجه فرنگي هاي خوش رنگ ً له شده، پرکشيد. موليگ هايي که از همان اول، در فاصله دومتريً بالاي شکمم پرپر مي زدند، به دنبالش دراز شدند و ساندويچ دريده شده آويزان را دنبال کردند. زير تابش داغ آفتاب تير ماه، جيغ ممتد موليگ ها، پرده لرزان بخارً نمک دريا را مي دراند. در اين هنگام کسي با صداي تيز و بچگانه اش فرياد زد؛ «اونجا رو، » وقتي که از گوشه چشم به ساحل نگاه کردم ديدم فاصله ام با خشکي کمتر شده است؛ و خانه هاي کوچکي که مانند انبوهي از کارتون هاي لت و پار توي هم فرورفته بودند، پشت بخار آب دريا تار و لرزان ديده مي شدند. گنبد نيروگاه اتمي نيز گنده تر از هميشه، نيمي از سايه اش را روي درخت هاي بابل2 پهن کرده بود. دوباره همان صداي دخترانه و لرزان را شنيدم؛ «اونجا رو،» و انگشت اشاره اش به سمت افق بود به جايي که موليگ ها مي رفتند. مرد با کلاه حصيري گردن کشيد و گفت؛ «يه ماهي شکار کردن. يه ماهي و اونقده موليگ،» بعد، چرخيد و از دوباره زنش را قلقلک داد. زن غش غش مي خنديد و به او مشت مي زد. وقتي که بار ديگر صداي تنبک زدن ها بالا گرفت و دختربچه ها پايين تنه شان را تندتند تکان دادند، چشم هايم را بستم. جريان سبک و آرام موج ها مرا به سمت ساحل مي برد. سعي مي کردم مقاومت نشان دهم و تا آنجايي که مي شد ماهيچه ها را منقبض نگه داشتم تا با جريان آب مبارزه کنم، زيرا نمي خواستم به ساحل نزديک شوم. نمي شد، مثل پرًکاهي به سمت ساحل کشيده مي شدم. 
حالا ماهي هاي بيشتري دور پاشنه پاهام جمع شده بودند و نوک مي زدند؛ گويي داشتند از ميان ترک هاي زردً پاشنه پاهام مي گذشتند تا به سراغً امحا و احشاي درونم بروند و همه را بخورند. مرده ام شايد؟، بار ديگر همان صدا توي ساحل ترکيد؛ «اونجا رو، اونجا رو،» بعد صداي تنبک و هلهله تمام شد. از سکوتي که، يکهو، تمام ساحل را گرفت وحشت زده شدم. از گوشه چشم نگاه کردم. مرد کلاه حصيري دست به کمر ايستاده بود و به جايي که دختربچه اشاره داشت نگاه مي کرد. زنش هم بلند شد و وايستاد. بچه ها دور تا دورشان را گرفتند و به پر و پاچه شان چنگ انداختند. همگي با هم چند قدم آمدند توي آب. موج هاي لعنتي هم ول کن نبودند و مرا هل مي دادند به سمت ساحل. همه آنها با دقت به من نگاه مي کردند. مرد گفت؛ «جسده،» زن به او چسبيد؛ «کشتنش؟،» مرد تا آنجايي جلو آمد که آب از زانوهاش بالا زد و شلوارش را خيس کرد. زن جيغ کشيد که او برگردد، و مرد وايستاد. زن دوباره گفت؛ «کïشتنش،» دختربچه ها به سمت لاندرور دويدند. مرد خواست حرکت کند. زن جيغ کشيد که؛ «برگرديم.» شيلاب هايي3 که به سر و گردنم چسبيده بود قضيه را دهشتناک تر از اين نشان مي داد. براي همين بود که همه شان برگشتند و به لاندرور تکيه دادند. زن شروع کرد به گريه کردن. صدايش را مي شنيدم؛ صدايي جيغ مانند. مرد کلاه حصيريش را برداشته بود و با آن زنش را باد مي زد. زن توي بغلش جا گرفته بود و مي لرزيد؛ «کïشتنش،». خيلي سريع خرت و پرت هاشان را جمع کردند و ريختند توي لاندرور. چرخ ها زور مي زدند تا از لاي ماسه ها بيرون بروند. مرد تخته گاز گرفته بود و صداي غرش لاندرور تو ساحل مي پيچيد. حالا شست پاهايم درست روبه روي پوزه لاندرور بود، همان جايي که هليله4 پشت پرده بخار يله شده بود. آنها از پشت شيشه خاک گرفته لاندرور ديده نمي شدند. چشم هايم را بستم و صداي دورشدن ماشين قراضه را شنيدم. 
در داستان نويسي ما هيچ چيز تا حالا به اندازه جغرافياي جنوب گسترده و متنوع نبوده است. اين ادعا با خواندن هر کتاب تازه اي از نويسنده اي متعلق به جنوب قابل اثبات است. البته به نظر نمي رسد اين يادآوري چندان در اين جا ضروري باشد که منظور داستان خوب و داستان نويس خلاق است. آنجا که جغرافياي جنوب محدود و تکراري مي شود، به حتم پاي اثر بي ارزش و نويسنده باري به هر جهت در ميان است که حتي روياي خوب نوشتن را نيز در سر ندارد. اهميت داستان هايي که متعلق به جغرافياي داستان نويسي جنوب هستند نيز از همين جا ناشي مي شود که در برخورد با هر نويسنده خلاق از جهت فضاي غريبي که در برابرت تصوير مي شود، غافلگير و گاه شگفت زده مي شوي. کتاب «غريبه در بخار نمک» در سال انتشارش همين اتفاق را در ذهنم رقم زد که مگر مي شود اين قدر داستان از جغرافياي جنوب خوانده باشيم و باز در مجموعه داستاني ديگر با تصويرهايي غريب و بکر روبه رو شويم. احمد آرام در مجموعه نخستش و بعد از آن با رمان« مرده اي که حالش خوب است» به تصويرهايم از جنوب چند قاب به يادماندني ديگر اضافه کرد. قاب هايي که در خود تصويرهايي ديگر از زندگي آدم هاي جنوب در برابر چشم مي گذارند. کابوس ها، روياها، باورها و اوهام آدم هاي جنوبي در داستان هاي احمد آرام با همين مولفه ها در داستان هاي نويسندگان جنوب در جاهايي تفاوت پيدا مي کند که باورمان شود، همه چيز حاصل اتفاق ذهني نويسنده اش است و نمي توان آن را با کابوس ها، روياها، باورها و اوهام مثلاً آدم هاي داستان هاي منيرو رواني پور و محمدرضا صفدري يکي دانست و جالب اينکه رواني پور و صفدري نيز مانند آرام بوشهري هستند. زاويه ديد و نوع روايت احمد آرام مخاطب را به درکي ديگر از آدم هاي جنوبي قصه هاي ايراني مي رساند. مولفه هاي بومي که در داستان هاي آرام در دل داستان مي نشيند نه براي تزيين و زينت داستان و بومي کردن اثر است، بلکه بنا بر ساختار داستان از الزامات آن به شمار مي رود و از اقتضائات زندگي شخصيت ها است. کارکرد عناصر بومي در اين داستان ها نه صرفاً براساس واقعيت بيروني ماجرا است، بلکه ناشي از اتفاقي است که در فرآيند داستان شکل مي گيرد.
شاعر شعر مي خواند. حاضران دست مي زنند و احسنت مي گويند و تشويق مي کنند. شاعر سر بزرگي دارد با موهاي سفيد و فرفري و ريش و سبيل آراسته و صورتي بزرگ و پر ابهت. هر بار که صدايش اوج مي گيرد و در بلندگوها تکرار مي شود؛ برق مي رود. شاعر سکوت مي کند. لحظاتي بعد برق مي آيد و نور فلش دوربين ها و نورافکن ها بالا مي گيرد.
همه، روز در نم نم باران مثل يک رويا سريع و شادمان از شهرهاي سبز و خرم سردشت، سرپل ذهاب و قصر شيرين عبور مي کنند. راننده ماشين سبيل پرپشت و بلندي دارد و مدام مي پرسد که از ماشين راضي هستيد. وقتي از شاعر مي شنود که راننده اصل کار است و نه ماشين، گل از گلش مي شکفد. مسلمان اهل حق است و در طول راه نيايش ها و دعاهاي اهل حق را مي خواند. شاعران در نقطه صفر مرزي ساک هايشان را بر مي دارند و پس از چند دقيقه گمرک را پشت سر مي گذارند. در سالن پذيرايي گمرک مرزي؛ مگس هاي سمج کنار پنجره وول مي زدند و تعدادي از آنها مرده و روي ميز پخش و پلا بودند. قهوه چي مي آيد و دستمال مي کشد روي ميز و بعد براي همه دستمال کاغذي مي گذارد و يک نوشابه روي آن. ليوان هم مي آورد و تنگ هاي آب و بعد هم باز يک سيني چاي شيرين سياه و خوشمزه. همه در انتظار آمدن بقيه هستند. معلوم نيست چه کسي مي آيد و چه کسي نمي آيد. براي اغلب آنها سفر اول است. کنجکاو هستند و ماجراجو. موج ترورها هر مسافري را به ترديد مي اندازد و آنها تا آن لحظه از دو انفجار نزديک سليمانيه در صبح همان روز بي خبر بودند. دبير مراسم به استقبال آمده و سرحال و با نشاط از اين طرف به آن طرف مي رود و مي خواهد در جريان همه چيز باشد. در دو ماه گذشته سه بار مورد سوء قصد قرار گرفته و در آخرين بار سه نفر از محافظانش کشته شده اند. مرده متحرکي است که بارها از خطر جان به در برده. موبايل او هر چند دقيقه زنگ مي زند تا تعداد مجروحان و کشته شدگان آن روز را اعلام کند. حاضران در بهت خبرهاي رسيده در خود فرو رفته اند. مي خندد و مي گويد؛ «خوب حالا بهتر است از چيزهاي خوب حرف بزنيم.»
فرخنده آقايي از جمله نويسندگاني است که رئاليسم خاص خودش را مي آفريند. رئاليسمي که حاکي از تشخص بينش او به قضاياست. نوع نگاه او ملهم از برداشت حسي خود اوست به وقايع اجتماعي، نه آنکه بر تطبيق موازين کارهايش با ترجمه معيارها و تئوري ها اصرار داشته باشد. داستان هاي کوتاه موفق او مثل راز کوچک، پرديس، گربه هاي گچي، لاک پشت من و ولگا کار هايي است که حاصل تفکر و تدقيق او به بحران هاي اجتماعي است. کشف روابط اشيا يا بهتر بگويم ايجاد رابطه خاص نگاه او مابين اشياي داستان هايش تشخص او در ادبياتش است. معمولاً شکل روايت او که با نثري سهل و ممتنع محقق مي شود داستان را به وضعيتي معلق مابين ايجاد تاثر يا طنز سوق مي دهد. در داستان گربه هاي گچي که شايد يکي از بهترين داستان هاي سال هاي اخير او باشد، عده اي از زنان زنداني سياسي در فراغت بعد از آزادي به کلاس رقص مي روند تا آموزش رقص ببينند، توصيف خشکي تن آنها و ناموزوني حرکات دست ها و پاها و سر و گردن آنها و همچنين اصرار آنها بر صحبت کردن درباره کتاب هايي که خوانده اند ضمن تمرين آن رقص نامتوازن طنزي عميق مي آفريند که کمتر در ادبيات داستاني ما سابقه داشته است. و همه اين جزئيات در کمال ايجاز، بدون حشو و زوائد بازسازي مي شود. تقريباً اغلب داستان هاي خوب آقايي حامل جريان آرام طنزي است که حاصل کشف موقعيت در جهان واقع است. در داستان آناناس وجود کودک ناآرام زن خياباني طنز موقعيت ايجاد مي کند يا در لاک پشت من، اصرار بر نگهداري لاک پشت در آپارتمان بدل به موقعيتي طنزآميز مي شود که هول آور نيز هست. در واقع اجزاي داستان هاي او در ميزانسني که مي انديشد معنادار مي شود و اين معنا حاصل تدقيق او در واقعيات بيروني است. همچنين قطعاً داستان کوتاه ولگا جرقه اي مي شود تا رمان «از شيطان آموخت و سوزاند» در سال هاي اخير نوشته شود، رماني که علاوه بر ارزش هاي ادبي اش مي تواند اساس ساختن يک فيلم بزرگ باشد .
همه چيز طبق نقشه من پيش مي رفت. يخ روزهاي اول آشنايي پدرم با دامادش به سرعت شکست. تام فارسي نمي دانست، پدرم هم يک کلمه انگليسي بلد نبود. شده بودم ديلماج شان، ضمن اينکه کار چنداني به ترجمه درست حرف هايشان نداشتم.
از توي هال، صداي آواز سوزناک خواننده زن عرب مي آيد. پدر، هربار که ميانه اش با مادر شکر آب مي شد يا گرفتاري داشت، تختخوابش را جدا مي کرد و تا صبح، راديو را مي گذاشت روي ايستگاهي که ام کلثوم پخش مي کرد. 
اولين مجموعه داستان الياتي به نام «مادمازل کتي» در سال 1380 مورد توجه بسياري از خوانندگان و منتقدان قرار گرفت و جايزه اولين مجموعه داستان 81 بنياد گلشيري و مشترک اولي هاي خانه داستان را از آن خود کرد. داستان هاي الياتي با بن مايه تنهايي، غربت، ناتواني آدم ها در برقراري ارتباط با يکديگر يا به واسطه تفاوت زبان (که نقش مهمي در اکثر داستان هاي او دارد) يا به خاطر تفاوت ديدگاه هايشان (که بيشتر وقت ها رابطه تنگاتنگي با تفاوت نسل ها دارد)، شکل مي گيرند و با رنگ هايي که او به بهانه هاي مختلف بر سر و روي داستان هايش مي پاشد، جان دار مي شوند. داستان هاي الياتي آدم را به ياد عکس هاي سياه و سفيدي مي اندازد که بخشي از آنها رنگي است. چشم هاي سبز مادر، زرينه و مادمازل کتي، رنگ سرخ پيراهن ها، گل ها، ماهي و لخته هاي خون و آسماني که از آبي درخشان تا خاکستري گرفته رنگ مي بازد، همان جاهايي را در داستان برجسته مي کنند که ذهن راوي را به خود مشغول داشته اند. سياه و سفيد بودن عکس، احساس نوستالژيک داستان ها را منتقل مي کند و بر گذشته مداري آ نها تاکيد مي کند، چرا که در اغلب داستان ها با دو روايت موازي از حال و گذشته مواجهيم. روايت گذشته، دليل وضعيتي را که راوي در آن به سر مي برد آشکار مي سازد. محور گذشته، اغلب با سرکشي و طغيان راوي در برابر استبدادي که پدر بيشتر اوقات مي تواند نماينده اش باشد، به محور حال پيوند مي خورد.
کليات
«اًما» هر شب، همين ها را گفته عيناً. عيناً همين ها را مي گويد هر شب. فقط بعضي شب ها، صفت «سرد» را با «گرم» عوض مي کند، آن هم بي آن که واقعاً به سردي يا گرمي هوا ربطي داشته باشد. مثلاً «اًما» ممکن است در شبي زمستاني - يا به هرحال سرد در اين جغرافيا- «گرم» را بگذارد جاي «سرد». «اًما» مطمئن است، اين احساس او منشأش برمي گردد به بادهاي اقيانوسي و بادهايي که از همين نزديکي ها مي وزد و از همين دو سه مايلي اينجا. 
من در سال 77 با نوشته هاي بيژن بيجاري آشنا شدم. يک بار هم در جلسه اي او را ديدم که البته برخورد خاصي با هم نداشتيم. مي دانم متولد سال 1330 در اصفهان است و فعلاً مقيم امريکا و کتاب هايش هم «عرصه هاي کسالت»، «پرگار» «قصه هاي مکرر»، «تماشاي يک روياي تباه شده» و «باغ سرخ»و... است. اما هر وقت اسم او را مي شنوم يا تلاش مي کنم موضوع داستان هايش را به ياد بياورم بيشتر تکنيک هاي زباني و حضور پوياي زبان به عنوان عنصري که بر ديگر عناصر داستاني ارجحيت يافته، برايم تداعي مي شود. نمي توانم زورآزمايي را که با کلمات در متن داشت فراموش کنم. انگار واژه هاي روزمره بي اعتبار شده را با ترکيبي نو در جملات جا مي داد. اين به آن معني نيست که کل کارهايش فاقد درونمايه اي خاص و جذاب و درخور اعتنا باشد (گاهي موضوع قصه بسيار جذاب و مهيج است، مثل مامو رساواکي که دخترهايش را به قتل مي رساند) اما انگار اين زبان است که پررنگ تر و مهمتر از موضوع، خود ر ا نمايان مي کند. در طرق مختلف و متنوع توصيفات هم که در داستان ها زياد به چشم مي خورد به جاي واقعيت آنچه توصيف مي شود بسياري از اوقات با زباني که تنها به خودش ارجاع داده مي شود مواجه مي شويم، زباني که معطوف به خود است. زباني که حتي سلسله رويداد هاي قصه را متوقف مي کند تا تنها خودش را نمايان کند. رخدادي نزديک به آنچه در شعر روي مي دهد. پس جاي تعجب ندارد که گاهي مضمون داستان گم شود چون صافي ذهن بيجاري واقعيت پديداري جهان بيرون را به شکلي رازگونه و در لفافه زبان مي پيچد و براي همين واقعيت داستاني به شدت غريب و جديد به نظر مي آيد و شايد به دشواري از نسخه بيروني اش (درصورت وجود داشتن) بازشناخته شود. گاه حتي اين سوال پيش مي آيد که چرا نويسنده بر صحنه اي انگشت گذاشته که نثري زيبا دارد اما کمکي به پيشبرد داستان نمي کند يا در جهت القاي نشانه اي خاص طرح ريزي نشده است؟ اما پاسخ انگار از خود متن دريافت مي شود؛ داستان بهانه اي بيش نيست تا در آن زبان هويتي مستقل بيابد. براي همين ترجيح مي دهم بيجاري را يک نويسنده زبان گرا بنامم. بيجاري به اين منظور ارکان جملات را به هم ريخته و به ريخت شناسي واژگان و آوا ها هم اهميت خاصي بخشيده است. مثل صفحه 72در کتاب باغ سرخ؛ «چ چه، چ چه، ماهي اي در سطح آب. چ، آب مي نوشد؟ بله بله خودش است. ماهي در آب اما اما کجا؟ اما کي؟ حالا؟ هرچند بله، حالا هم، باز طنين مکرر حرف چ...» يا در کتاب تماشاي يک روياي تباه شده صفحه اول که با جملات بدون فعل با بعد اطلاعاتي فضاسازي مي کند؛ «بوي سنبل، صداي برخورد ليوان هاي پر و خالي با سطح ميزها يا پيشخوان همهمه گنگ کساني که به چايخانه وارد مي شدند بخار متصاعد از سماورها و ليوان هاي چاي...» تا آنجا که حافظه ام ياري مي کند گذشته از زبان و بعد زيبايي شناسانه آن، بيجاري از يک شيوه واحد براي روايت داستان هايش هم استفاده نمي کند. در حقيقت کتاب هايش مجموعه اي است از شگرد ها و ترفند هاي ريز و درشت. او گاه راوي هاي متعدد براي قصه انتخاب مي کند، گاه سيستم فاصله گذاري را به کار مي برد، با ايجاد کولاژ و تکه چسباني تصاوير از هم گسيخته، روايت هاي متعدد را در کنار هم قرار مي دهد. روال منظم زماني و رابطه علت و معلولي را برهم مي ريزد، با دلالت هاي ضمني اشيا موجب پديد آمدن ژرف ساخت هاي در متن مي شود، راوي ها را تغيير مي دهد، گاه با درشت نمايي بيش از حد برخي جزئيات که حادثه و کنشي هم دربرندارند يا بي ارتباط با موضوع اصلي به نظر مي آيند، موجب انحراف از مسير اصلي روايت مي شود و رويداد نهايي و درونمايه اصلي را مدام به تعويق مي اندازد و...شخصيت اغلب داستان ها هم در حضور نويسنده داناي کل شکل مي گيرند. نويسنده هربار خود را به يکي از آنها محدود و مهار روايت را به دست مي گيرد و با شيوه اي مستقيم وجوه شخصيتي او را برملا مي کند اما گاهي هم بدون تغيير ديدگاه و بي واسطه، ذهنيت آنها به خواننده نمايانده مي شود. در اين حالت صداي شخصيت درست جايي به گوش مي رسد که بايد برسد و موجب وقفه يا سردرگمي خواننده نمي شود.
قديمي ترها احمد بيگدلي را نمايشنامه نويس مي شناسند. اهل داستان نيز پيش از اين شاهد انتشار دو مجموعه داستان از او به نام هاي شبي بيرون از خانه (1374) و من ويران شده ام (1381) بوده اند. اما برگزيده شدن نخستين رمان او - اندکي سايه - به عنوان کتاب سال 1385 جمهوري اسلامي، نامش را به شکل جدي مطرح کرد.بيگدلي همچنين چهار مجموعه داستان، يک مجموعه نمايشنامه کوتاه و چهار فيلمنامه در دست و آماده چاپ دارد.دغدغه و دلمشغولي بيگدلي در عرصه داستان بيشتر زبان و فرم است. او به ويژه در رمان خود نشان مي دهد که نگاهش داستان محور نيست. رمان او نه با پيرنگ که با مقدمه اي شاعرانه و نسبتاً بلند بالا آغاز مي شود، همچنين يادداشت ها و گفتارهايي ادبي در صدر و ذيل و متن رمان جاخوش و جا را براي پيرنگ تنگ مي کنند. نويسنده ترجيح مي دهد در پيرنگ خود بسياري چيزها را ناگفته بگذارد و بگذرد. از اين رو اثرش به پازل هايي مي مانند که تو مي بايد مرتب شان کني.زبان بيگدلي زباني است شاعرانه و بسيار فاخر. از اين رو بايد آثارش را بيش از يک بار - و ترجيحاً با صداي بلند- خواند تا فهميده شوند.درباره تداخل شعر در داستان و رمان بسيار مي توان سخن گفت و از نمونه هايي چون تلاش هاي آندره ژيد در اين حوزه ياد کرد. ادبيات داستاني ما نيز از ابراهيم گلستان به اين سو به کارگيري زباني شعرگونه بسيار رخ نموده است، امري که با توجه به پيشينه هزارساله شعر پارسي چندان هم شگفت نيست؛ هر چند برخي منتقدان بر تفکيک نثر داستاني از نثر شاعرانه اصرار دارند.با خوانش آثار بيگدلي و ارجاعاتي که در برخي از اين آثار وجود دارند مي توان به سرچشمه هاي تاثيرگيري نويسنده پي برد، سرچشمه هايي که اغلب متون منظوم و به ويژه مثنوي از آن جمله اند.ديگر اينکه- شايد تحت تاثير مشغله هاي دراماتيکي بيگدلي - او گرايش به نوشتن روايت هايي تصويري نشان مي دهد و در اغلب آثارش دست به آفريدن قاب هاي تصويري زيبايي به ويژه از طبيعت مي زند. بيگدلي همانند نويسندگاني چون همينگوي در توصيف بوها و مزه ها نيز حساس و توانمند است.با اين حال نويسنده بيش و کم در مواردي که به طبيعت مربوط مي شود به جزئيات مي پردازد و در بسياري موارد ديگر با اشاره اي از موضوع مي گذرد.بيگدلي آنجا که پاي نثر و فرم در ميان است گرايش مدرن دارد. براي نمونه او در «اندکي سايه» از سه نوع روايت با سه نوع حروف متفاوت استفاده مي کند، نثر و زبان اهميتي بيش از پيرنگ مي يابند و ارجاعات فراوان در لابه لاي متن تا سر حد بازي هاي بينامتني پيش مي روند، همچنين او با ايجاد تعليق ها و نگفتن برخي پاره ها به اثرش ساختاري پازل گونه مي بخشد، اما پازلي که قطعاتش به هم ريخته و تو بايد آ نها را مرتب کني. همه اينها در کنار نگاه دوربين وار راوي از ويژگي هاي رمان و داستان هاي مدرن است، اما نويسنده به سبب دلمشغولي هاي خود به عرفان و متون منظوم کهن و برخي از مضامين مورد علاقه اش آشکارا در حوزه محتوا گرايش سنتي نشان مي دهد - شايد اين يکي از دلايل انتخاب رمان او از سوي داوران کتاب سال جمهوري اسلامي باشد - به عبارتي کار بيگدلي برآمدي از فرمي مدرن و ذهنيتي سنتي است.